Mürdümük (Lathyrus sativus) Florası ve Arıcılık Analizi: Yem Baklagillerinin Sessiz Üyesi

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Mürdümük, Bezelye ve Akrabaları

Mürdümük, baklagiller (Fabaceae) familyasının Lathyrus cinsine ait tek yıllık bir bitkidir. Halk arasında bazı yörelerde "yem bezelyesi" adı hem mürdümük hem de yem amaçlı ekilen bezelye (Pisum sativum) için kullanılır. İki bitki aynı familyanın yakın akraba cinsleridir ve tarla görünümleri benzerdir; bu nedenle bu yazıda ikisini birlikte ele alıyoruz.

Lathyrus cinsinin Türkiye'de kültür dışında doğada yetişen çok sayıda türü de vardır. Kokulu bezelye olarak bilinen süs türleri ve yabani mürdümükler, yol kenarlarında ve çalılıklarda zaman zaman arıların uğrak yeri olur.

2. Morfoloji: Kelebek Çiçeğin Kapalı Yapısı

Mürdümük ince ve kanatlı gövdeli, sülükleriyle çevresine tutunan bir bitkidir. Kırşehir'de yürütülen bir yem verimi çalışmasında farklı mürdümük genotiplerinin ortalama bitki boyu yaklaşık 28–33 cm arasında ölçülmüştür (Sabancı ve ark., 2016). Yaprakları bir ya da iki çift dar yaprakçıktan oluşur.

Çiçekler, baklagillere özgü kelebek yapıdadır: üstte geniş bir bayrak, yanlarda iki kanat ve altta erkek ve dişi organları saran kayıkçık bulunur. Çiçekler genellikle yaprak koltuklarında tek tek açar.

Bu yapı, arının nektara ulaşmak için kayıkçığı aşağı bastırmasını gerektirir. Bal arısı (Apis mellifera) bunu yapabilir; ancak bezelyede olduğu gibi tozlaşmanın büyük kısmı çiçek açılmadan gerçekleşir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Mürdümük kuraklığa ve fakir topraklara dayanıklılığıyla bilinir. Bu özelliği onu yağışın az olduğu bölgelerde yonca ve fiğe alternatif bir yem bitkisi yapar. Türkiye'de mürdümük üzerine Samsun, Van, Isparta, Bursa, Tokat, Şanlıurfa, Elazığ ve Kırşehir gibi farklı bölgelerde tarla çalışmaları yapılmıştır (Sabancı ve ark., 2016).

Yem bezelyesi ise daha serin ve nemli koşulları sever; kışlık ya da yazlık ekilebilir ve çoğu zaman tahıllarla karışık ekilir.

Bölgenizdeki yem baklagilleri ve diğer bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Kendine Tozlaşma ve Arının Rolü

Mürdümük ve bezelyeyi diğer yem baklagillerinden ayıran temel özellik, büyük ölçüde kendine tozlaşan bitkiler olmalarıdır. Bezelyede anterler çiçek tomurcuğu açılmadan polenini döker; bu nedenle yabancı tozlaşma oranı düşüktür ve çiçek yapısı genel olarak böcek tozlaşmasına uyarlanmış değildir (Seeds of Diversity, Pollinator Best Practices).

Bu durum, bitkinin arıya hiç kaynak sunmadığı anlamına gelmez. Bazı tozlayıcılar bezelye polenini toplar; aynı kaynakta trips gibi zararlıların yoğun olduğu koşullarda yabancı tozlaşma oranının arttığı ve bunun verime katkı sağlayabileceğine dair bulgular olduğu belirtilir.

• Ekim zamanı: Çiçeklenme tarihi ekim tarihine bağlıdır; aynı bölgede kışlık ve yazlık ekimler farklı zamanlarda çiçek açar.
• Kuraklık: Mürdümük kuraklıkta da çiçek açmayı sürdürebilir; bu, kurak yıllarda değerli bir özelliktir.
• Biçim zamanı: Ot için biçilen tarlalar genellikle çiçeklenme başlangıcında ya da tam çiçeklenmede biçilir; bu da arı için açık kalan süreyi kısaltır.

5. Arı ve Koloni Açısından Mürdümük ve Yem Bezelyesi

Mürdümük ve yem bezelyesi, fiğ, korunga ve yonca gibi güçlü bir bal akımı yaratan baklagiller arasında yer almaz. Değerleri, geniş alanlarda ekildikleri yerlerde ilkbahar sonu ile yaz başındaki yardımcı kaynak olmalarından gelir.

• Polen: Bal arısı ve bombuslar çiçeklerden polen toplayabilir; ancak çiçek başına sunulan miktar sınırlıdır.
• Nektar: Kelebek çiçeklerde nektar bulunur, ama miktarı fiğe göre düşüktür.
• Yabani akrabalar: Yabani Lathyrus türlerinde bal arısı, bombus ve yaprak kesen arılar gözlenmiştir; Michigan Eyalet Üniversitesi'nden bir gözlem notunda bu arıların bir yabani mürdümük türünün çiçeklerinden nektar topladığı aktarılır (Huang, 2010).
• Kondisyon: Yem tarlaları arılığa yakınsa, ilkbahar gelişiminden yaz akımına geçiş döneminde koloni kondisyonunun korunmasına katkı sağlar.

Arıcı açısından en önemli nokta, mürdümüğün tek başına bir hedef akım olarak değil, karışık yem tarlası peyzajının bir parçası olarak düşünülmesidir.

6. Melitopalinoloji: Baklagil Poleni Balda Nasıl Görünür?

Mürdümük ya da yem bezelyesinden elde edilen tek çiçek balı bilinmemektedir. Katkıları, aynı dönemde açan yonca, üçgül, fiğ ve diğer baklagillerle birlikte karışık ballarda görülür.

Türkiye'de bal sınıflandırmasının resmi çerçevesi Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'dir. Bir balı belirli bir bitkinin adıyla etiketlemek için arıcı gözlemi yeterli değildir; akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Yem Tarlalarından Nasıl Yararlanılır?

Sık Sorulan Sorular

Mürdümük ile yem bezelyesi aynı bitki mi?

Hayır. Mürdümük Lathyrus sativus, bezelye ise Pisum sativum türüdür. İkisi de baklagildir ve bazı yörelerde ikisine birden "yem bezelyesi" denir.

Arılar mürdümüğü ziyaret eder mi?

Evet, bal arısı ve bombuslar çiçeklerden polen ve nektar toplayabilir. Ancak bitki büyük ölçüde kendine tozlaştığı için arının rolü fiğ ve yoncadaki kadar belirgin değildir.

Mürdümük balı var mı?

Tek çiçek mürdümük balı bilinmez. Mürdümük, baklagillerin bulunduğu karışık ballara sınırlı katkı veren yardımcı bir kaynaktır.

Yem tarlası arıcı için ne zaman önemlidir?

Çiçeklenme başlangıcından biçime kadar geçen süre önemlidir. Ot için erken biçilen tarlalar arıya kısa süre kaynak sunar.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Aynı tarım peyzajında çok daha güçlü bir baklagil kaynağı için Fiğ Florası, kurak alanların bir diğer yem baklagili için Korunga Florası yazılarımıza göz atabilirsiniz. Yem bitkilerinin arıcılıktaki yerini karşılaştırmak için Yonca Florası rehberimiz de yol gösterici olacaktır.