Fiğ (Vicia spp.) Florası ve Arıcılık Analizi: Çiçek Dışı Nektarlıkları Olan Yem Bitkisi

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Baklagillerin Yem Bitkisi

Fiğler, baklagiller (Fabaceae) familyasının Vicia cinsine aittir. Aynı familyada yonca, korunga, üçgül ve bakla da bulunur. Türkiye, Vicia türleri bakımından zengin bir ülkedir; türler Flora of Turkey eserinin 3. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Adi fiğ ve Macar fiği, Türkiye'de yem bitkisi olarak en çok ekilen türlerdir. Fiğ çoğunlukla arpa ya da yulafla karışık ekilir ve yeşil ot ya da kuru ot olarak değerlendirilir.

2. Morfoloji: Kelebek Çiçekler ve Sülükler

Fiğler, tırmanıcı ya da yayılıcı, tek ya da çok yıllık otsu bitkilerdir. Yaprakları tüysü bileşiktir ve ucunda, bitkinin çevresindeki bitkilere tutunmasını sağlayan sülükler bulunur.

Çiçekleri, baklagillere özgü kelebek biçimindedir. Adi fiğde çiçekler mor ya da pembe, Macar fiğinde krem ya da sarımsı beyaz, tüylü fiğde ise mavi mordur. Çiçekler yaprak koltuklarında tek tek ya da salkımlar halinde açar.

Adi fiğin yaprak tabanındaki küçük yaprakçıkların (kulakçıkların) üzerinde, koyu renkli küçük lekeler halinde çiçek dışı nektarlıklar bulunur. Bu nektarlıklar çiçekten bağımsız olarak nektar salgılar ve arılar bu nektarı da toplayabilir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Fiğler, Türkiye'nin hemen her bölgesinde yetişir. Yem bitkisi olarak özellikle İç Anadolu, Doğu Anadolu, Trakya ve Ege'nin hayvancılık yapılan bölgelerinde ekilir. Yabani fiğler ise tarla kenarlarında, çayırlarda, bozkırlarda ve orman açıklıklarında yaygındır.

Fiğ ekim alanları, hayvancılık bölgelerindeki arılıklar için ilkbahar sonunda önemli bir kaynak oluşturabilir. Ancak yem için ekilen fiğ çoğunlukla çiçeklenme döneminde ya da hemen sonrasında biçilir; bu da arılar için kaynağın süresini kısaltır.

Bölgenizdeki fiğ alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Çiçek İçi ve Çiçek Dışı Nektar

Fiğ çiçekleri nektar salgılar; ancak kelebek biçimli çiçek yapısı ve taç tüpünün uzunluğu, bal arısının nektara ulaşmasını türe göre zorlaştırabilir. Uzun tüplü türlerde nektara daha kolay uzun dilli yaban arıları ulaşır. Adi fiğde ise arılar, çiçek dışı nektarlıklardan salgılanan nektarı da toplar. Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda fiğ türleri, bu iki yolla arılara nektar sağlayan baklagiller arasında gösterilir (Crane ve ark., 1984).

Nektar salgısını etkileyen başlıca etkenler:

• Tür farkı: Macar fiği ve tüylü fiğ çiçek nektarıyla, adi fiğ ise çiçek dışı nektarlıklarıyla öne çıkar.
• Sıcaklık: Ilık ve güneşli günlerde nektar salgısı ve arı uçuşu artar.
• Toprak nemi: İlkbahar yağışları, fiğin gür gelişmesini ve bol nektar salgılamasını destekler.
• Biçim zamanı: Yem için erken biçilen fiğ tarlaları arılara kısa süre kaynak sağlar.

5. Arı ve Koloni Açısından Fiğ

Fiğ, ilkbaharın sonunda, kolonilerin güçlü olduğu ve yaz akımına hazırlandığı dönemde açar. Fiğ tarlalarının bulunduğu bölgelerde bu akım, kolonilerin bal stoklarını artırmasına ve yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verebilir.

Fiğ genellikle arpa ya da yulafla karışık ekildiği ve çiçeklenme döneminde biçildiği için tek çiçek bal üretimine nadiren yeter. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da ilkbahar sonu karışık ballarına katkı verir.

Fiğ ekim alanlarının yakınında arıcılık yapanlar için çiftçiyle iletişim önemlidir. Biçim zamanını önceden öğrenmek, kovanların bu alanlarda ne kadar süre kalacağını planlamaya yardımcı olur. Tohum için yetiştirilen fiğ tarlaları ise biçilmeden çiçeklenmesini tamamladığı için arılar açısından daha uzun süreli bir kaynak oluşturur.

Baklagiller, kökleriyle havadaki azotu toprağa bağlayan bitkilerdir. Bu nedenle fiğ, tarımda toprağın verimliliğini artırmak amacıyla münavebede kullanılır. Bu yönüyle fiğ, hem tarım hem arıcılık açısından değerli bir bitkidir.

Fiğ tarlalarında arıların davranışını gözlemlemek ilginçtir. Adi fiğde arılar çoğu zaman çiçeklere değil, yaprak tabanlarındaki küçük koyu lekelere yönelir; bu lekeler çiçek dışı nektarlıklardır. Macar fiği ve tüylü fiğ tarlalarında ise arılar çiçekleri ziyaret eder. Bu fark, fiğ türüne göre arıların kaynaktan yararlanma biçiminin değiştiğini gösterir. Arıcıların bölgelerinde hangi fiğ türünün ekildiğini bilmesi, bu kaynağın akıma katkısını değerlendirmelerine yardımcı olur.

6. Melitopalinoloji: Fiğ Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Fiğ polenleri, polen analizinde baklagillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Ancak çiçek dışı nektarlıklardan toplanan nektar polen taşımadığı için, adi fiğden gelen nektar katkısı polen analizinde görünmeyebilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Fiğ Döneminde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Fiğ ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla nisan ile haziran arasında açar. Ekim zamanına ve türe göre değişir.

Fiğ arı için değerli midir?

Evet. Fiğ nektar ve polen sağlar; adi fiğde arılar çiçek dışı nektarlıklardan da nektar toplar.

Çiçek dışı nektarlık nedir?

Çiçeğin dışında, yaprak ya da gövde üzerinde bulunan ve nektar salgılayan küçük bezlerdir. Adi fiğde yaprak tabanındaki kulakçıklarda bulunur.

Fiğ balı var mıdır?

Tek çiçek fiğ balı nadirdir. Fiğ çoğunlukla ilkbahar sonu karışık ballarına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Fiğle aynı familyadan önemli yem bitkileri için Yonca Florası ve Korunga Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz.