Yonca (Medicago sativa) Florası ve Arıcılık Analizi: Biçim Takvimine Bağlı Yaz Akımı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Baklagillerin Yem Bitkisi

Yonca, baklagiller (Fabaceae) familyasının Medicago cinsine aittir. Halk arasında "kaba yonca" ve "yonca" adlarıyla bilinir; aynı familyada üçgül, korunga ve fiğ gibi arının sık ziyaret ettiği başka yem bitkileri de bulunur.

Yonca çok yıllık bir bitkidir. Bir kez ekildikten sonra aynı tarlada yıllarca ürün verir; bu da yonca tarlalarını arıcı için yıldan yıla öngörülebilir bir kaynak yapar.

2. Morfoloji: Yay Gibi Gerilmiş Çiçek

Yonca 50–100 cm boylanan, üçlü yapraklı otsu bir bitkidir. Çiçekleri genellikle mor ve leylak tonlarında, kelebek biçimli ve salkımlar halindedir.

Yonca çiçeğinin arıcı için en ilginç özelliği tetikleme (tripping) mekanizmasıdır. Çiçeğin erkek ve dişi organları, alt taç yaprakların oluşturduğu "kayık" içinde gergin bir yay gibi tutulur. Bir böcek bu kayığa bastırdığında organlar aniden fırlar ve böceğin başına çarpar. Bal arıları bu darbeden kaçınmayı öğrenebilir ve nektarı çiçeğin yan tarafından, organları tetiklemeden alabilir. Bu nedenle bal arısı yoncadan nektar toplarken çiçeği her zaman tozlaştırmaz (Free, 1993).

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Yonca derin köklü bir bitkidir ve kuraklığa görece dayanıklıdır. Kireçli, derin ve iyi drene olan toprakları sever. Hayvancılığın yoğun olduğu her bölgede yetiştirilir:

• İç Anadolu: Sulu ve kuru tarım alanlarında yaygın.
• Doğu ve Güneydoğu Anadolu: Hayvancılık bölgelerinin başlıca yem bitkisi.
• Trakya ve Ege: Ova tarımında ekim nöbetinin bir parçası.

Bölgenizdeki yonca tarlalarını ve diğer bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

Yonca tarlası genellikle birkaç yıl boyunca aynı yerde kalır. Bu, arıcıya aynı bölgede yıllar içinde biriken bir deneyim kazandırır: hangi tarlanın ne zaman biçildiğini, hangisinin tohuma bırakıldığını ve hangi haftalarda çiçeğin yoğunlaştığını gözlemleyerek kovan yerleşimini her yıl daha iyi planlayabilirsiniz. Yonca tarlalarının yakınında meralar ve yol kenarı bitkileri bulunması, koloninin polen ihtiyacını karşılamak açısından ek bir avantaj sağlar.

4. Fizyoloji: Nektar Ne Zaman ve Neden Artar?

Yonca nektarı, sıcak ve güneşli yaz koşullarında en bol salgılanır. Salgıyı etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Sıcak, güneşli günlerde salgı artar; serin ve bulutlu havada düşer.
• Toprak nemi: Derin kökleri sayesinde yonca kuru dönemlerde bile salgı yapabilir; ancak aşırı kuraklıkta çiçek sayısı azalır.
• Biçim zamanı: Yem kalitesi için yonca çoğunlukla çiçeklenmenin başında biçilir. Bu durumda arı için akım çok kısa kalır ya da hiç oluşmaz.
• Tohum tarlaları: Tohum üretimi için tam çiçeğe bırakılan tarlalar arıya uzun ve kesintisiz bir akım sunar.

Yonca nektarının arı için çekiciliği diğer bazı bitkilere göre daha düşüktür; çevrede daha cazip bir nektar kaynağı varsa arılar yoncayı ikinci planda bırakabilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Yonca

Yonca, yaz ortasında diğer otsu bitkilerin kuruduğu dönemde açtığı için değerli bir nektar kaynağıdır. Her biçimden sonra yeniden çiçeklendiği için doğru planlanan bir bölgede sezon boyunca birden fazla akım yakalanabilir.

Polen açısından yonca orta–düşük bir kaynaktır. Tetikleme mekanizması nedeniyle bal arısı yoncadan sınırlı polen toplar; koloninin protein ihtiyacı için çevrede başka çiçekli bitkilerin bulunması önemlidir.

Tohum üretimi yapılan yonca tarlalarında tozlaşma için bal arısının yanında yaprak kesici arı gibi yoncayı daha etkili tetikleyen yabani arılar da kullanılır. Bal arısı bu tarlalarda nektar açısından iyi verim alırken, tozlaşmaya katkısı tetikleme davranışına göre değişir (Free, 1993).

Yonca tarlalarında zararlılara karşı uygulama yapılabilir. Uygulamanın çiçeklenme döneminde arının uçmadığı saatlere denk getirilmesi için tarla sahibiyle konuşmak gerekir.

6. Melitopalinoloji: Yonca Balı Nasıl Tanınır?

Yonca balı genellikle açık renkli, hafif ve yumuşak aromalıdır. Orta hızda, ince ya da orta taneli kristalleşir. Pek çok bölgede yonca, diğer baklagil ve yaz bitkileriyle birlikte karışık bir yaz balı oluşturur.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Ürünü "yonca balı" olarak etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Yonca Akımından Yararlanma

Sık Sorulan Sorular

Yonca ne zaman çiçek açar?

Mayıs sonundan eylüle kadar; her biçimden yaklaşık birkaç hafta sonra yeniden çiçeklenir. Akım biçim takvimine bağlıdır.

Arılar yoncayı neden bazen ziyaret etmez?

Yonca çiçeği tetikleme mekanizmasıyla arının başına çarpar ve yonca nektarı arı için diğer bazı bitkiler kadar çekici değildir. Çevrede daha cazip çiçek varsa arı oraya yönelebilir.

Yonca balı nasıl bir baldır?

Açık renkli, hafif aromalı ve orta hızda kristalleşen bir baldır. Çoğu zaman diğer yaz bitkileriyle karışık üretilir.

Yonca tarlası koloni için yeterli midir?

Nektar açısından değerlidir ama polen açısından sınırlıdır. Çevrede başka polen kaynakları bulunmalıdır.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Yaz akımları sırasında koloninin besin dengesini korumak için Arılarda Premiks Kullanımı Neden Önemlidir yazımızı okuyabilirsiniz. Aynı dönemde açan diğer tarla bitkileri için Ayçiçeği Florası ve Pamuk Florası rehberlerimize göz atın.