İskenderiye Üçgülü (Trifolium alexandrinum) Florası ve Arıcılık Analizi: Kışlık Yem Baklagili ve Arı

İskenderiye Üçgülü (Trifolium alexandrinum) Florası ve Arıcılık Analizi: Kışlık Yem Baklagili ve Arı

İskenderiye Üçgülü (Trifolium alexandrinum) Florası ve Arıcılık Analizi: Kışlık Yem Baklagili ve Arı

İskenderiye üçgülü (Trifolium alexandrinum), İngilizcede "berseem" ya da "Mısır üçgülü" adıyla bilinen, tek yıllık bir yem baklagilidir. Mısır'da çok eski zamanlardan beri kış ürünü olarak ekilir ve bugün Kuzey Afrika'dan Hindistan'a kadar geniş bir alanda hayvan yemi için yetiştirilir. Beyaz çiçek başları ak üçgüle benzer ve bal arıları tarafından ziyaret edilir. Bu yazıda türü, dünyanın bal bitkileri serimizde bilgilendirme amacıyla ele alıyoruz; bu yazı bir ekim tavsiyesi değildir.

Hızlı Bakış

ÇiçeklenmeAnavatanında kış sonu–ilkbahar (kışlık ekimde)
Başlıca bölgelerMısır, Kuzey Afrika, Orta Doğu, Hindistan; Türkiye'de deneme ve sınırlı yetiştiricilik
Nektar değeriOrta (bal arısı ziyaret eder)
Polen değeriOrta
BalTürkiye'de bu bitkiden bal üretimi bilinmiyor
Kovan mesafesiTohum tarlasında tarla kenarı

1. Sistematik: Üçgüllerin Kışlık Akrabası

İskenderiye üçgülü, baklagiller (Fabaceae) familyasının üçgül (<em>Trifolium</em>) cinsine aittir. Türün doğal yayılışı kuzeydoğu Afrika ve güneybatı Asya'da, Mısır'dan doğuya Pakistan'a kadar uzanır. Sulamalı subtropikal bölgelerde yetiştirilir; Mısır'da çok eski çağlardan beri ekildiği, Kuzey Hindistan'a 19. yüzyıl başında getirildiği bildirilir.

Özellikİskenderiye üçgülüAk üçgül
Latince adTrifolium alexandrinumTrifolium repens
ÖmürTek yıllıkÇok yıllık
KullanımKışlık yem bitkisiMera ve çayır bitkisi
ÇiçekBeyaz–krem başlarBeyaz başlar
Arı açısındanBal arısı ziyaret ederÖnemli nektar kaynağı

Türkiye'de Karadeniz Bölgesi için üçgül türlerini değerlendiren bir çalışmada, İskenderiye üçgülünün tek yıllık bir tür olarak bölgede yetiştirilebileceği belirtilmiş ve Ordu koşullarında çeşit denemeleri yapıldığı aktarılmıştır (Önal Aşcı, 2016).

2. Morfoloji: Ak Üçgüle Benzeyen Çiçek Başları

İskenderiye üçgülü 45–75 cm boylanabilen, dik gelişen tek yıllık bir bitkidir. Yaprakları üçgüllerin tipik üç yaprakçıklı yapısındadır.

  • Çiçek başı: Ak üçgüle benzeyen, yaklaşık 100 küçük çiçekten oluşan başlar.
  • Renk: Beyazdan krem beyazına kadar değişir.
  • Çiçek tipi: Baklagillerin kelebek biçimli çiçeği; nektar çiçeğin dibindedir.
  • Kök: Baklagillerin çoğunda olduğu gibi köklerdeki yumrucuklarla havadaki azotu bağlar.
  • Biçim: Yem için birden fazla kez biçilebilir; biçimden sonra yeniden sürgün verir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

İskenderiye üçgülü sıcak ve ılıman kışları olan, sulanabilen alanlara uygundur. Mısır'da önemli bir kış ürünüdür. Türün genel olarak dona duyarlı olduğu, bu nedenle don riski geçtikten sonra ekilmesi gerektiği; bununla birlikte soğuğa daha dayanıklı çeşitlerin de geliştirildiği bildirilmektedir.

Bitki, baklagillerin çoğu gibi köklerindeki yumrucuklarla toprağa azot kazandırır. Bu özelliği nedeniyle yetiştirildiği bölgelerde ekim nöbetinde tahıllardan önce yer alması yaygındır. Sulama imkânı, birden fazla biçim alınmasını ve tohum için çiçeğe bırakılan son dönemin sağlıklı geçmesini belirler.

Bölgenizdeki bal bitkileri için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

Ekim öncesi uyarı: Yabancı bir türün tohumunu getirmeden ve ekmeden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne ya da yerel bir uzmana danışın. Yabancı türler yaban hayata kaçarak yerli floraya zarar verebilir; bir türün bölgeye uygun olup olmadığına uzmanlar karar vermelidir.

4. Fizyoloji: Biçim Takvimi ve Çiçeklenme

İskenderiye üçgülü yem için yetiştirildiğinde genellikle çiçeklenmeden önce biçilir. Bu nedenle arıya kaynak olması, büyük ölçüde tohum için çiçeğe bırakılan tarlalara bağlıdır.

  • Tohum tarlası: Son biçimden sonra çiçeğe bırakılan tarlalar arıya nektar ve polen sunar.
  • Arı ve tohum: Hindistan'da iki yıl süren bir çalışmada bal arısı ziyareti ile tohum verimi ve bin tohum ağırlığı arasında anlamlı pozitif ilişki bulunmuş; açık tozlaşmada tohum tutumu %74,86 olarak ölçülmüştür (Kumar ve ark., 2024).
  • Arı çekme denemesi: Aynı çalışmada tarlaya %10'luk şeker ve pekmez çözeltisi püskürtülerek arı ziyareti artırılmaya çalışılmış; bu uygulamalarda tohum tutumu sırasıyla %82,58 ve %83,53 olarak bildirilmiştir (Kumar ve ark., 2024). Makalenin sonuç bölümünde ise uygulamanın tohum verimine anlamlı etkisi olmadığı belirtildiği için bu sonuç dikkatle okunmalıdır.
  • Baskın ziyaretçi: Aynı çalışmada en sık ziyaretçi Asya'ya özgü dev bal arısı (<em>Apis dorsata</em>) olmuştur; Türkiye'deki bal arısıyla davranış farkı olabileceği unutulmamalıdır.

5. Arı ve Koloni Açısından İskenderiye Üçgülü

İskenderiye üçgülü, Türkiye'de bilinen bir bal bitkisi değildir; ancak üçgül cinsinin diğer üyeleri gibi bal arısı tarafından ziyaret edilir.

  • Kaynak: Tohum için çiçeğe bırakılan tarlalarda arıya nektar ve polen sunar.
  • Tozlaşma hizmeti: Tohum üretiminde arı ziyaretinin verimle ilişkili bulunması, tohumluk tarlalarda arıcıya iş birliği fırsatı sunabilir.
  • Akrabaları: Türkiye'de üçgül cinsinin arıcılıktaki yeri için Ak Üçgül ve Melez Üçgül yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yem tarlalarında biçim takvimi, arıcının bu bitkiden ne ölçüde yararlanacağını belirler. Tarla bir biçim döneminden sonra çiçeğe bırakıldığında kısa sürede çok sayıda çiçek başı açar; bu dönem iyi değerlendirilirse koloniye ilkbahar başında ek kaynak sağlayabilir. Arıcı, bölgesinde bu bitkiyi yetiştiren bir üretici varsa çiçeklenme takvimini önceden öğrenerek kovanlarını bu kısa döneme göre yerleştirebilir. Üçgül başlarındaki çiçeklerin dıştan içe doğru sırayla açılması, aynı tarlanın birkaç hafta boyunca kaynak sunmasına yardımcı olur.

6. Melitopalinoloji: Üçgül Poleni Balda

Türkiye'de İskenderiye üçgülünden elde edilmiş tek çiçek balı bilinmemektedir. Bitkinin yetiştirildiği bölgelerde poleni, diğer üçgüllerle birlikte karışık ballarda görülebilir.

🐝 Bilimsel Bulgu
Üçgül cinsine ait polenlerin tür düzeyinde ayrılması uzmanlık gerektirir. Balda üçgül poleni bulunması, balın İskenderiye üçgülünden geldiği anlamına gelmez; botanik köken polen sonucu, bölgenin florası ve duyusal özelliklerle birlikte yorumlanır.

Türkiye'de bal sınıflandırmasının resmi çerçevesi Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'dir. Bitki adıyla etiketleme için akredite laboratuvarda polen analizi yaptırılmalıdır.

7. Arıcıya Pratik Not: Yem Baklagili Tarlalarında

  • ✓ Önce danışın: İskenderiye üçgülü ekimi düşünülüyorsa önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne veya yerel bir uzmana danışın.
  • ✓ Biçim takvimi: Üreticiden son biçim ve tohuma bırakma zamanını öğrenin; arıya kaynak ancak çiçeğe bırakılan tarlada oluşur.
  • ✓ Tohum tarlası: Tohumluk üretimde tozlaşma hizmeti için koloni sayısı ve süreyi yazılı olarak belirleyin.
  • ✓ Tarım uygulamaları: Uygulama takvimini önceden öğrenin ve kovan yerinizi üreticiye bildirin.
  • ✓ Su: Sulanan tarlalarda arılar sulama suyundan yararlanabilir; yine de kovan yakınında temiz su bulundurun.
  • ✓ Beklenti: Bu bitkiden Türkiye'de tek çiçek balı beklemeyin; karışık ballara katkı olarak değerlendirin.

Sık Sorulan Sorular

İskenderiye üçgülü Türkiye'de yetişir mi?

Doğal yayılışı Mısır'dan Pakistan'a uzanır. Türkiye'de Karadeniz Bölgesi'nde yetiştirilebileceği belirtilmiş ve Ordu'da çeşit denemeleri yapılmıştır. Ekimden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne danışılmalıdır.

Bal arısı İskenderiye üçgülünü ziyaret eder mi?

Evet. Hindistan'da yapılan bir çalışmada bal arısı ziyareti ile tohum verimi arasında anlamlı pozitif ilişki bulunmuştur.

İskenderiye üçgülünden bal elde edilir mi?

Türkiye'de bu bitkiden elde edilmiş tek çiçek balı bilinmemektedir.

Yem için biçilen tarla arıya kaynak olur mu?

Çiçeklenmeden önce biçilen tarla arıya kaynak olmaz; kaynak, tohum için çiçeğe bırakılan tarlalarda oluşur.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Yem baklagilleri ve arı ilişkisi için Yonca ve Sulla yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Özetle

  • İskenderiye üçgülü, Mısır'dan Pakistan'a uzanan bölgeye özgü, tek yıllık bir yem baklagilidir.
  • Yem için çiçeklenmeden önce biçildiğinden arıya kaynak çoğunlukla tohum tarlalarında oluşur.
  • Hindistan'daki bir çalışmada bal arısı ziyareti tohum verimiyle pozitif ilişkili bulunmuştur.
  • Yabancı bir tür olarak ekimden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne danışılmalıdır.

Kaynakça

  1. Kumar, S., Keerthi, M. C., Singh, T., Kumar, V., & Yadav, V. K. (2024). Effect of indigenous bee attractants on qualitative and quantitative parameters of Egyptian clover, Trifolium alexandrinum L. Legume Research, 47(7), 1191–1196. DOI
  2. Önal Aşcı, Ö. (2016). Karadeniz Bölgesi için üçgül (Trifolium sp.) cinsinin önemi. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 4(1), 1–4. PDF
  3. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete.

Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Vetorax ürünleri tıbbi tedavi amacı taşımamaktadır. Koloni sağlığına ilişkin kararlarınızda veteriner hekim veya arıcılık uzmanına danışmanızı öneririz. Vetorax — İşletme Kayıt No: TR-59-K-021132

Paylaş:
logo