Sulla (Sulla coronaria) Florası ve Arıcılık Analizi: Batı Akdeniz'in Kırmızı Çiçekli Yem ve Bal Bitkisi
Sulla (Sulla coronaria), eski adıyla Hedysarum coronarium, İtalya, İspanya, Malta ve Kuzey Afrika'ya özgü, derin köklü, çok yıllık bir baklagildir. Batı Akdeniz'de hayvan yemi, kuru ot ve bal üretimi için yetiştirilir. İlkbaharda açan parlak kırmızı çiçek salkımlarını bal arıları yoğun biçimde ziyaret eder ve bu bitkiden sulla balı elde edilir. Türkiye'nin doğal florasında bulunmayan bu türü, dünyanın bal bitkileri serimizde bilgilendirme amacıyla tanıtıyoruz; bu yazı bir ekim tavsiyesi değildir.
Hızlı Bakış
| Çiçeklenme | Sardunya'da mart sonu–mayıs sonu |
| Başlıca bölgeler | Anavatanı Güney İtalya, İspanya, Malta, Cezayir, Fas, Tunus; Türkiye'de doğal yayılışı yok |
| Nektar değeri | Yüksek (anavatanında bal için yetiştirilir) |
| Polen değeri | Orta–yüksek |
| Bal | Akdeniz'de tek çiçek sulla balı; Türkiye'de üretilmez |
| Kovan mesafesi | Anavatanında sulla tarlası kenarı |
1. Sistematik: Hedysarum'dan Sulla'ya
Sulla, baklagiller (Fabaceae) familyasına aittir. Uzun yıllar Hedysarum coronarium adıyla bilinen tür, cins sınırlarının yeniden değerlendirilmesiyle bugün Sulla cinsinde ele alınmaktadır; bu nedenle eski kaynaklarda ve bal literatüründe hâlâ Hedysarum adıyla geçer. Türkçede yerleşik bir adı olmadığı için yazıda uluslararası adı olan "sulla" kullanılmıştır.
Sulla, korunga ile aynı oymağa (Hedysareae) ait yakın bir akrabadır. Türk arıcısının iyi tanıdığı korungadaki eklemli baklaları ve pembe-kırmızı çiçek salkımlarını sullada da görmek mümkündür.
| Özellik | Sulla | Korunga |
|---|---|---|
| Latince ad | Sulla coronaria | Onobrychis spp. |
| Anavatan | Batı Akdeniz ve Kuzey Afrika | Türkiye dahil Avrupa ve Batı Asya |
| Çiçek | Parlak kırmızı, salkım hâlinde | Pembe, salkım hâlinde |
| Bakla | 2–4 eklemli, dikenli | Tek tohumlu, dikenli-ağsı |
| Kullanım | Yem, kuru ot, bal | Yem, kuru ot, bal |
2. Morfoloji: Kırmızı Çiçek, Eklemli Bakla
Sulla 1–1,5 metre boylanabilen, derin köklü, çok yıllık otsu bir bitkidir. Yaprakları tek yaprakçıkla biten bileşik yapıdadır ve 7–11 yaprakçıktan oluşur. Çiçekleri kırmızıdır; bayrak yaprağı 12–15 mm uzunluğundadır. Baklaları 2–4 eklemden oluşur, dikenli yüzeylidir; olgunlaşınca sarıdan kahverengiye döner.
Çiçekler yaprak koltuklarından çıkan saplar üzerinde yoğun salkımlar hâlinde açar. Parlak kırmızı rengi ve bol çiçekli salkımlarıyla tarlada uzaktan fark edilir.
- Kök: Derin kök sistemi, bitkinin kurak dönemlere dayanmasına yardımcı olur.
- Tohum olgunlaşması: Aynı bitkideki tohumlar kademeli olarak olgunlaşır; bu nedenle hasatta tohum kaybı olabilir (Bullitta ve ark., 2000).
3. Yayılış ve Yetişme Ortamı
Sullanın doğal yayılışı Malta, Cezayir, Fas, Tunus, Güney İtalya ve İspanya'yı kapsar. Kurağa dayanıklı, derin köklü yapısı nedeniyle yarı kurak Akdeniz ortamlarına uygun bir baklagil olarak tanımlanır; yem ve bal üretiminin yanı sıra çevre koruma ve peyzaj amacıyla da değerlendirilir (Zerrouk ve ark., 2013). Sardunya'daki araştırmacılar, adanın yerel sulla kaynaklarının Akdeniz havzasının diğer kurak bölgelerine yayılabileceğini önermiştir (Bullitta ve ark., 2000).
Türkiye'de sullanın doğal bir yayılışı yoktur ve ülkemizde bu türün tarla ölçeğinde yetiştirildiğine ya da bal kaynağı olarak kullanıldığına dair bir kaynağa ulaşılamamıştır. Bölgenizde doğal olarak yetişen bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.
Ekim öncesi uyarı: Yabancı bir türün tohumunu getirmeden ve ekmeden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne ya da yerel bir uzmana danışın. Yabancı türler yaban hayata kaçarak yerli floraya zarar verebilir; bir türün bölgeye uygun olup olmadığına uzmanlar karar vermelidir.
4. Fizyoloji: Nektar Salgısı ve Çevresel Etkenler
Kuzey Sardunya'da 1998'de yapılan tozlaşma çalışmasında gözlemler, çiçeklenme dönemini kapsayacak şekilde mart sonundan mayıs sonuna kadar sürmüştür (Satta ve ark., 2000).
Sulla kendine uyuşur bir türdür; yani kendi poleniyle de tohum bağlayabilir. Ancak doğal popülasyonlarda yabancı tozlaşma oranı çok yüksektir. Dört doğal popülasyonda yapılan bir çalışmada bu yüksek oranın, kendi poleniyle tozlaşan çiçeklerde tohum düşüşünün daha fazla olmasından kaynaklandığı belirtilmiştir (Louati-Namouchi ve ark., 2000).
- Yağış: Sardunya'daki denemede çiçeklenme ve tohum döneminde yağışın az olduğu yılda tohum tutumunun etkilenmiş olabileceği bildirilmiştir (Bullitta ve ark., 2000).
- Sıcaklık: İlkbaharın ılık ve güneşli günleri arı uçuşunu ve dolayısıyla tozlaşmayı artırır.
- Toprak nemi: Derin kökleri sayesinde yüzey toprağı kuruduğunda bile çiçeklenmeyi sürdürebilir.
5. Arı ve Koloni Açısından Sulla
Satta ve arkadaşlarının Kuzey Sardunya'daki çalışmasında, sulla çiçeklerine en çok ziyareti bal arısı (Apis mellifera) yapmıştır; yabani arılar arasında en bol tür yalnız yaşayan bir arı türü olmuştur. Böceklerin kafesle uzaklaştırıldığı bitkilerde salkım başına bakla sayısı yaklaşık %98, bakla başına tohum sayısı ise yaklaşık %42 azalmıştır (Satta ve ark., 2000).
- Nektar: Anavatanında bal için yetiştirilen, arıların yoğun ziyaret ettiği bir nektar kaynağıdır.
- Polen: Kırmızı çiçekler kolonilere ilkbaharda polen de sağlar.
- Koloni kondisyonu: İlkbahar ortasındaki çiçeklenme, kolonilerin gelişme dönemine denk geldiği için koloni gelişimine katkı sağlar.
- Tozlaşma hizmeti: Tohum verimi böcek ziyaretine bağlı olduğu için arıcı ile tohum üreticisi arasındaki iş birliği iki taraf için de anlamlıdır.
- Türkiye açısından sınır: Ülkemizde sulla akımı alınan bir bölge bilinmemektedir; yazıdaki bilgiler anavatanındaki gözlemlere dayanır.
6. Melitopalinoloji: Sulla Balı Nasıl Tanınır?
Sulla balı, Akdeniz'in bilinen tek çiçek balları arasındadır. Cezayir'in Médéa bölgesinden toplanan sulla ballarında Hedysarum poleni ortalama %70 civarında bulunmuş ve örneklerde yaklaşık %45,5 ile %86,8 arasında değişmiştir. Balda sullaya en çok okaliptüs, biberiye, maydanozgiller, muhabbet çiçeği, söğüt ve hardal polenleri eşlik etmiştir (Zerrouk ve ark., 2013).
Zerrouk ve arkadaşları (2013), Cezayir'de toplanan sulla ballarının polen spektrumunu ve fizikokimyasal özelliklerini incelemiş; çalışmada tek çiçek sulla balı için %45 Hedysarum poleni eşiği kullanılmıştır. Örneklerin sakaroz değerleri, Avrupa Birliği mevzuatının Hedysarum balı için öngördüğü %10 sınırının altında kalmıştır. Bir balın botanik kökeni, polen analizi ile duyusal ve fizikokimyasal veriler birlikte değerlendirilerek belirlenir (Persano Oddo ve Piro, 2004).
Türkiye'de sulla balı diye bir bal türü yoktur ve ülkemizde bu türden bal üretildiğine dair bir kayıt bulunmamaktadır. Türkiye'de bal sınıflandırmasının resmi çerçevesi Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'dir. Bir balı belirli bir bitki adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.
7. Arıcıya Pratik Not: Yabancı Bir Yem Baklagiline Bakarken
- ✓ Önce danışın: Sulla yabancı bir türdür. Tohum getirmeden ya da ekmeden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne veya yerel bir uzmana danışın.
- ✓ Yerli akraba: Benzer bir arıcılık değeri için Türkiye'de zaten yetiştirilen yerli korungayı değerlendirin.
- ✓ Zamanlama: Baklagil yem tarlalarında kovanları çiçeklenmenin başında getirin; biçim takvimini üreticiyle önceden konuşun.
- ✓ Pestisit takibi: Yem ve tohum tarlalarında çiçeklenme döneminde pestisit uygulaması yapılmamasını üreticiden isteyin.
- ✓ Su: İlkbahar ortası akımlarında kovan yakınında temiz su bulundurun.
- ✓ Etiketleme: Baklagil ağırlıklı karışık bir balı tek bir bitki adıyla satmayın; adlandırma için polen analizi gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Sulla Türkiye'de yetişir mi?
Sulla Batı Akdeniz ve Kuzey Afrika'ya özgüdür; Türkiye'de doğal olarak bulunmaz. Ekim düşünülüyorsa önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne veya yerel bir uzmana danışılmalıdır.
Sulla ile korunga akraba mı?
Evet. İkisi de baklagiller familyasının aynı oymağındandır; ikisi de yem ve bal bitkisi olarak değerlendirilir.
Sulla balı nasıl tanınır?
Cezayir'deki çalışmada tek çiçek sulla balı için en az %45 sulla poleni eşiği kullanılmıştır. Kesin adlandırma polen analizi ve fizikokimyasal verilerle yapılır.
Sulla tozlaşması için arı gerekli mi?
Sulla kendi poleniyle de tohum bağlayabilir; ancak Sardunya'daki çalışmada böcekler uzaklaştırıldığında bakla sayısı yaklaşık %98 azalmıştır. Bal arısı en sık ziyaretçidir.
Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar
Sullanın Türkiye'deki yakın akrabası için Korunga Florası, diğer yem baklagilleri için Yonca Florası, sulla balına eşlik eden polenler için Biberiye Florası yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Özetle
- Sulla (Sulla coronaria, eski adıyla Hedysarum coronarium), Batı Akdeniz ve Kuzey Afrika'ya özgü, derin köklü, kırmızı çiçekli bir yem baklagilidir.
- Sardunya'daki çalışmada çiçeklere en çok bal arısı gelmiş, böcekler uzaklaştırıldığında tohum verimi çok düşmüştür.
- Akdeniz'de tek çiçek sulla balı üretilir; Cezayir ballarında sulla poleni ortalama %70 civarında bulunmuştur.
- Türkiye'de doğal yayılışı yoktur; yabancı bir tür olarak ekimden önce İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne veya yerel bir uzmana danışılmalıdır.
Kaynakça
- Satta, A., Acciaro, M., Floris, I., Lentini, A., & Sulas, L. (2000). Insect pollination of sulla (Hedysarum coronarium L.) and its effect on seed production in a Mediterranean environment. In: Sulas, L. (ed.), Legumes for Mediterranean forage crops, pastures and alternative uses. Cahiers Options Méditerranéennes, 45, 373–377. CIHEAM. PDF
- Bullitta, S., Saba, P., & Bullitta, P. (2000). Seed production and its components in Sardinian germplasm of Hedysarum coronarium L. and H. spinosissimum L. In: Sulas, L. (ed.), Legumes for Mediterranean forage crops, pastures and alternative uses. Cahiers Options Méditerranéennes, 45, 355–358. CIHEAM. PDF
- Louati-Namouchi, I., Louati, M., & Chriki, A. (2000). Mating system and multiple paternity in Hedysarum coronarium L. (Fabaceae). Agronomie, 20(6), 655–663. DOI
- Zerrouk, S., Boughediri, L., Seijo, M. C., Fallico, B., Arena, E., & Ballistreri, G. (2013). Pollen spectrum and physicochemical attributes of sulla (Hedysarum coronarium) honeys of Médéa region (Algeria). Albanian Journal of Agricultural Sciences, 12(3), 511–517.
- Persano Oddo, L., & Piro, R. (2004). Main European unifloral honeys: descriptive sheets. Apidologie, 35(Suppl. 1), S38–S81. DOI
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete.
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Vetorax ürünleri tıbbi tedavi amacı taşımamaktadır. Koloni sağlığına ilişkin kararlarınızda veteriner hekim veya arıcılık uzmanına danışmanızı öneririz. Vetorax — İşletme Kayıt No: TR-59-K-021132