İğde (Elaeagnus angustifolia) Florası ve Arıcılık Analizi: Kokusuyla Arıyı Çağıran Ağaç

Hızlı Bakış

1. Sistematik: İğdegiller

İğde, iğdegiller (Elaeagnaceae) familyasının Elaeagnus cinsine aittir. Aynı familyada yaban iğdesi olarak da bilinen deniz iğdesi (Hippophae) bulunur. Türkiye'de yetişen iğde Flora of Turkey eserinin 7. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

İğde, Anadolu'da yüzyıllardır meyvesi için yetiştirilir ve köy çevrelerinde sıkça bulunur. Kökleri, baklagillere benzer biçimde havadaki azotu toprağa bağlayabilen mikroorganizmalarla birlikte yaşar; bu özellik iğdenin besince fakir topraklarda bile yetişmesini sağlar.

2. Morfoloji: Gümüşi Yapraklar ve Kokulu Çiçekler

İğde, 3 – 8 metre boylanabilen, bazen dikenli dallara sahip bir ağaçtır. Yaprakları dar, uzun ve gümüşi renklidir; bu renk, yaprakları kaplayan küçük pullardan gelir. Uzaktan bakıldığında iğde ağacı gri gümüşi bir renkte görünür.

Çiçekleri küçük, çan biçimli, dışı gümüşi, içi sarı renklidir ve yaprak koltuklarında tek tek ya da küçük gruplar halinde açar. Çiçeklerin en belirgin özelliği, çok kuvvetli ve tatlı kokusudur; çiçeklenme döneminde bir iğde ağacının kokusu onlarca metre öteden duyulabilir. Çiçeğin tabanında nektar salgılanır.

Çiçeklenmenin ardından, yaz sonunda olgunlaşan, unlu ve tatlı etli meyveler oluşur. Bu meyveler Anadolu'da kurutularak tüketilir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

İğde, kurağa, soğuğa, tuzlu topraklara ve kötü koşullara son derece dayanıklı bir ağaçtır. Türkiye'de özellikle İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da, yol kenarlarında, köy çevrelerinde, dere boylarında, tarla sınırlarında ve rüzgâr perdesi olarak dikilen sıralarda yaygındır. Tuzlu ve çorak alanlarda da yetişebildiği için toprak koruma ve ağaçlandırma çalışmalarında da kullanılmıştır.

İğdenin bu dayanıklılığı, onu başka ağaçların zor yetiştiği kurak bozkır bölgelerinde arılar için değerli bir ağaç kaynağı yapar.

İğde, Anadolu'nun pek çok köyünde avlu ve bahçe ağacı olarak da yetiştirilir. Gölgesi, meyvesi ve kokulu çiçekleri nedeniyle sevilen bu ağaç, köy çevresindeki arılıkların hemen yanında bulunur. Bu yakınlık, arıların iğdeden kısa mesafede yararlanmasını sağlar.

Bölgenizdeki iğde alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Kokuyla Gelen Nektar

İğde böceklerle tozlaşır ve çiçekleri nektar salgılar. Çiçeklerin kuvvetli kokusu, arıları uzaktan çeken önemli bir sinyaldir. Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda iğde, Orta Asya ve Yakın Doğu'nun kurak bölgelerinde yaz başında arılara nektar ve polen sağlayan ağaçlar arasında gösterilir (Crane ve ark., 1984).

Nektar salgısını etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Ilık ve sıcak günlerde nektar salgısı ve arı uçuşu artar.
• Toprak nemi: Dere boylarındaki ya da sulanan alanlardaki iğdeler daha bol çiçek açabilir.
• Ağaç yaşı: Yaşlı ve büyük ağaçlar daha bol çiçek açar.
• Rüzgâr: Bozkırın sert rüzgârları arı uçuşunu sınırlayabilir.

5. Arı ve Koloni Açısından İğde

İğde, mayıs – haziran aylarında, İç ve Doğu Anadolu'da ilkbahar akımının sona erdiği ve yaz akımının başladığı döneme denk gelir. Bu dönemde gelen nektar ve polen, kolonilerin bal stoklarını artırmasına ve yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verir.

İğde genellikle tek tek ya da sıralar halinde yetiştiği için tek çiçek bal üretimine nadiren yeter. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da yaz başı karışık ballarına katkı verir.

İğdenin arıcılık açısından bir diğer değeri, ağaçlandırma ve rüzgâr perdesi çalışmalarındaki rolüdür. Kurak bölgelerde arılık çevresine ya da tarla sınırlarına dikilen iğde sıraları, hem arılara yaz başında kaynak sağlar hem de arılığı sert rüzgârlardan korur. Bu yönüyle iğde, bozkır arıcılığı için çok amaçlı bir ağaçtır.

İğdenin İç Anadolu'daki çiçeklenmesi çoğu zaman akasyanın hemen ardından gelir. Akasya ve iğde birlikte, köy çevrelerindeki arılıklara mayıs ve haziran boyunca süren bir ağaç akımı sağlayabilir. Bu dönemde güçlenen koloniler, yaz ortasının geven, kekik ve ayçiçeği akımlarına daha hazırlıklı girer.

İğde ağaçlarının bir başka özelliği, uzun ömürlü olmaları ve yaşlandıkça çok gür bir taç oluşturmalarıdır. Köy çevrelerindeki yaşlı iğde ağaçları, her yıl çiçeklenme döneminde binlerce çiçek açar. Bu ağaçların korunması ve yeni dikimlerle desteklenmesi, kurak bölgelerdeki arılıklar için uzun vadeli bir kaynak yatırımıdır.

6. Melitopalinoloji: İğde Katkısı Nasıl Anlaşılır?

İğde polenleri, polen analizinde iğdegillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. İç ve Doğu Anadolu'dan alınan yaz başı ballarında bu polen tipinin bulunması, iğde katkısını gösterebilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: İğde Döneminde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

İğde ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mayıs ve haziran aylarında açar.

İğde arı için değerli midir?

Evet. İğde kuvvetli kokulu çiçekleriyle arıları çeker ve nektar ile polen sağlar.

İğde balı var mıdır?

Tek çiçek iğde balı nadirdir. İğde çoğunlukla yaz başı karışık ballarına katkı verir.

İğde arılık çevresine dikilebilir mi?

Evet. İğde kurağa ve kötü topraklara dayanıklıdır; arılık çevresinde hem kaynak hem rüzgâr perdesi olarak kullanılabilir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

İğdeden hemen önce açan bir ağaç için Akasya Florası rehberimize, bozkırın yaz akımı için Geven Florası yazımıza göz atabilirsiniz.