Alıç (Crataegus spp.) Florası ve Arıcılık Analizi: Çit ve Orman Kenarının Beyaz Çiçekleri

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Gülgillerin Dikenli Ağaççıkları

Alıçlar, gülgiller (Rosaceae) familyasının Crataegus cinsine aittir. Elma, armut ve ayva ile aynı familyadadır. Türkiye, alıç türleri bakımından zengin bir ülkedir; türler ve yayılışları Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Alıç türleri birbirleriyle kolayca melezlenebildiği için arazide türleri ayırt etmek her zaman kolay değildir. Arıcılık açısından ise türler arasında belirgin bir fark yoktur; hepsi benzer zamanda açar ve benzer kaynak sağlar.

2. Morfoloji: Beyaz Çiçek Kümeleri

Alıçlar, dikenli dallara sahip çalı ya da küçük ağaçlardır. Yaprakları türüne göre derin loplu ya da daha bütündür. Çiçekleri beyaz, bazen hafif pembe, beş taç yapraklıdır ve dalların ucunda şemsiye benzeri kümeler halinde açar.

Çiçeğin ortasında çok sayıda erkek organ bulunur; erkek organların başçıkları çoğunlukla pembe ya da mor renklidir. Nektar, çiçek tabanındaki çanak biçimli bölümde birikir ve arı tarafından kolayca alınır. Alıç çiçeklerinin kendine özgü, hafif keskin bir kokusu vardır.

Bir ağaçtaki çiçeklenme genellikle bir – iki hafta sürer. Farklı yükseltilerde bulunan alıçlar sırayla açtığı için bir bölgede alıç akımı birkaç haftaya yayılabilir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Alıç, Türkiye'nin hemen her bölgesinde yetişir ve farklı ortamlara kolayca uyum sağlar. Tarla sınırlarında, köy çevrelerinde ve yol kenarlarında çit olarak, orman açıklıklarında ve kenarlarında tek tek ya da gruplar halinde, İç ve Doğu Anadolu'nun kurak yamaçlarında ise çalılıklar halinde bulunur. Kuraklığa ve soğuğa dayanıklı olması, alıcın step alanlarda da yaygın olmasını sağlar.

Alıcın yaygın bulunduğu çitler ve tarla kenarları, arılar için tarım alanlarının ortasında doğal birer besin şeridi oluşturur. Bu şeritlerin korunması, bölgedeki arılıkların ilkbahar besin çeşitliliği açısından önemlidir.

Bölgenizdeki alıç alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Alıçta Nektar ve Polen

Alıç, böceklerle tozlaşan bir bitkidir. Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda alıç türleri, ılıman kuşakta ilkbaharda nektar ve polen veren arı bitkileri arasında sayılır; nektar salgısının ise yıldan yıla ve hava koşullarına göre belirgin biçimde değiştiği belirtilir (Crane ve ark., 1984).

Nektar salgısını etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Ilık ve güneşli günlerde nektar salgısı ve arı uçuşu artar; serin günlerde azalır.
• Nem: Çok kurak geçen ilkbaharlarda nektar salgısı zayıflayabilir.
• Gece soğukları: İlkbaharın soğuk geceleri ertesi günün nektar salgısını sınırlayabilir.
• Ağacın konumu: Güneş alan çit ve kenarlardaki alıçlar, gölgedekilere göre daha bol çiçek açar.

Alıç poleni, gülgillerin diğer üyeleri gibi arılar için değerli bir polen olarak kabul edilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Alıç

Alıç, meyve bahçelerinin çiçeklenmesinin sona erdiği ve yaz akımının henüz başlamadığı döneme denk gelebilir. Bu dönemde alıçtan gelen nektar ve polen, kolonilerin büyümesini sürdürmesine katkı verir. Akımın kesintisiz sürmesi, kolonilerin yaz akımına güçlü girmesinin önemli bir koşuludur.

Alıç akımı genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar yoğun değildir. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da ilkbahar karışık ballarına katkı verir.

İlkbaharda hızla güçlenen koloniler alıç döneminde oğul eğilimi gösterebilir. Bu nedenle bu haftalarda kovanlardaki yer durumu ve oğul belirtileri düzenli kontrol edilmelidir. Kat ya da çerçeve eklemede gecikmek, koloninin oğul vermesine yol açabilir.

Alıç ağaçlarının dikenli ve sık yapısı, pek çok kuş ve küçük hayvan için de barınak oluşturur. Tarım alanlarında çit olarak bırakılan alıçlar, arılar başta olmak üzere tozlayıcı böceklerin yaşamını destekleyen doğal alanlardır.

Alıç döneminin arıcılık takvimindeki yeri, bölgeye göre değişir. Kıyı ve alçak bölgelerde alıç, nisan ortasında açarak meyve ağaçlarının hemen ardından gelir. İç ve Doğu Anadolu'nun yüksek yörelerinde ise mayıs sonu ile haziran başına kayar ve yayla akımının başlangıcıyla çakışabilir. Bu fark, gezginci arıcılar için bir fırsattır: kovanlarını alçak yörelerden yüksek yörelere doğru taşıyan arıcılar, alıç çiçeklenmesini birkaç kez yakalayabilir. Yerleşik arıcılar içinse alıç, ilkbaharın ikinci yarısında kolonilerin gücünü değerlendirmek için iyi bir dönemdir; alıç akımında hızla gelişen koloniler, yaz akımına hazır demektir.

6. Melitopalinoloji: Alıç Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Alıç polenleri, gülgillerin diğer üyelerinin polenlerine benzer. Bu nedenle polen analizinde alıç katkısı çoğu zaman aynı dönemde açan elma, armut ve ayva gibi akrabalarıyla birlikte gülgiller içinde değerlendirilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Alıç Döneminde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Alıç ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla nisan ve mayıs aylarında açar. Yüksek ve serin yörelerde çiçeklenme haziran başına kadar sürebilir.

Alıç arı için değerli midir?

Evet. Alıç hem nektar hem polen verir ve ilkbaharda kolonilerin gelişimine katkı sağlar.

Alıç balı var mıdır?

Türkiye'de tek çiçek alıç balı nadirdir. Alıç çoğunlukla ilkbahar karışık ballarına katkı verir.

Alıç her yıl aynı miktarda nektar verir mi?

Hayır. Alıçta nektar salgısı yıldan yıla ve hava koşullarına göre belirgin biçimde değişir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Alıcın aynı familyadan akrabaları için Armut Florası ve Elma Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz. İlkbaharda kolonilerin protein ihtiyacı için Arı Yaşam Keki ve Erken İlkbahar Protein Açığı yazımızı okuyun.