Elma (Malus domestica) Florası ve Arıcılık Analizi: Bahçe Tozlaşması ve İlkbahar Polen Kaynağı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Gülgillerin Yumuşak Çekirdekli Meyveleri

Elma, gülgiller (Rosaceae) familyasının Malus cinsine aittir. Aynı familyada armut, ayva, kiraz ve badem gibi pek çok meyve ağacı bulunur. Türkiye'de doğal olarak yetişen yabani elma türleri Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Arıcılık açısından asıl önemli olan, geniş alanları kaplayan kültür elması bahçeleridir. Yabani elmalar ise orman kenarlarında daha dağınık bir kaynak oluşturur. Kültür elmasında çok sayıda çeşit yetiştirilir ve çeşitlerin çiçeklenme zamanları birbirinden birkaç gün ile birkaç hafta arasında farklılık gösterebilir; bu fark, tozlayıcı çeşit seçiminde dikkate alınır.

2. Morfoloji: Pembe Tomurcuk, Beyaz Çiçek

Elma çiçekleri tomurcukta pembe, açıldıkça beyaza dönen beş taç yapraklı çiçeklerdir ve kısa sürgünlerde demetler halinde açar. Her demette genellikle beş – altı çiçek bulunur ve demetin ortasındaki kral çiçek ilk açar.

Çiçeğin ortasında çok sayıda erkek organ ve beş dişi tepecik bulunur. Nektar, erkek organların tabanındaki bölgede toplanır. Arı, nektara çiçeğin üstünden ya da yandan ulaşabilir. Yandan nektar alan arı, dişi tepeciğe değmeden ayrılabilir; bu nedenle tozlaşmaya en çok katkı veren arılar, polen toplayan ya da çiçeğin üstünden giren arılardır (Free, 1993).

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Elma serin iklimi seven bir meyvedir ve kış soğuklamasına ihtiyaç duyar. Bu nedenle Türkiye'de elma bahçeleri çoğunlukla yüksek ve iç kesimlerde yoğunlaşır. Elma bahçelerinin yoğun olduğu yöreler arasında Göller Bölgesi, İç Anadolu'nun yüksek ovaları ve Akdeniz ile Ege'nin yüksek kesimleri sayılabilir.

Çiçeklenme zamanı yükseklikle belirgin biçimde değişir. Aynı il içinde bile alçak bahçeler nisan başında, yüksek bahçeler mayıs ortasında açabilir.

Bölgenizdeki meyve bahçelerini ve diğer bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Elma Neden Arıya İhtiyaç Duyar?

Elma çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine uyuşmazdır. Meyve tutumu için, aynı dönemde açan ve uyumlu olan bir tozlayıcı çeşidin poleninin çiçeğe taşınması gerekir. Elma poleni rüzgârla yeterince taşınmadığı için bu görevi büyük ölçüde bal arısı üstlenir (Free, 1993; McGregor, 1976).

Tozlaşmanın başarısını belirleyen başlıca etkenler:

• Hava: Serin, rüzgârlı ve yağışlı günlerde arı uçuşu azalır; çiçeklenme döneminin hava koşulları meyve tutumunu doğrudan etkiler.
• Çeşit düzeni: Tozlayıcı çeşitlerin ana çeşitle aynı zamanda açması ve bahçede uygun aralıklarla bulunması gerekir.
• Rakip çiçekler: Bahçe çevresinde arıyı daha çok çeken çiçeklerin bulunması, arıların elmaya daha az yönelmesine yol açabilir (Free, 1993).
• Geç don: İlkbahar donları çiçeklere zarar vererek hem meyve tutumunu hem de arı için kaynağı azaltır.

5. Arı ve Koloni Açısından Elma

Elma çiçeklenmesi, kolonilerin ilkbahar gelişiminin hızlandığı döneme denk gelir. Elma poleni bu dönemde yavru yetiştirmeyi destekleyen değerli bir kaynaktır.

Bahçeye getirilen kovanların bahçedeki elma çiçeklerinden ne kadar yararlandığı, bahçe çevresindeki diğer çiçeklere de bağlıdır. Arılar, çevrede kendileri için daha çekici bir kaynak bulduğunda bahçe dışına yönelebilir. Bu nedenle kovanların bahçeye, çiçeklenmenin başladığı dönemde getirilmesi önerilir; çok erken getirilen arılar başka kaynaklara alışabilir.

Elma akımı da kiraz gibi genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar uzun sürmez. Gelen nektar çoğunlukla kolonilerin gelişimine harcanır ya da ilkbahar karışık ballarına katkı verir.

Elma bahçelerinde arıcı ile üretici arasındaki iş birliği, her iki taraf için de kazançlıdır. Üretici daha iyi meyve tutumu elde ederken, arıcı kolonileri için güvenli bir ilkbahar kaynağına kavuşur. Bu iş birliğinin en önemli konusu, çiçeklenme döneminde ve öncesinde yapılacak zirai uygulamaların zamanlamasıdır.

6. Melitopalinoloji: Elma Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Elmanın baldaki katkısı polen analiziyle anlaşılabilir. Elma, armut ve ayva gibi yakın akrabalarının polenleri birbirine benzediği için analizde bu grup çoğu zaman birlikte değerlendirilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Elma Bahçesinde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Elma ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla nisan – mayıs aylarında. Alçak bahçeler daha erken, yüksek bahçeler daha geç açar.

Elma meyve vermek için arıya ihtiyaç duyar mı?

Elma çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine uyuşmazdır. Meyve tutumu için uyumlu bir tozlayıcı çeşidin poleninin böceklerle, büyük ölçüde bal arısıyla taşınması gerekir.

Elma balı var mıdır?

Elma çiçeklenmesi kısa sürdüğü için tek çiçek elma balı nadirdir. Elma çoğunlukla ilkbahar karışık ballarına katkı verir.

Kral çiçek nedir?

Elma çiçek demetinin ortasında ilk açan çiçektir. Üreticiler meyve kalitesi açısından kral çiçeğin tozlaşmasına ayrıca önem verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Aynı familyadan yakın bir meyve ağacı için Armut Florası ve Kiraz Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz. İlkbaharda kolonilerin protein ihtiyacı için Arı Yaşam Keki ve Erken İlkbahar Protein Açığı yazımızı okuyun.