Zeytin (Olea europaea) Florası ve Arıcılık Analizi: Bol Polen, Nektarsız Çiçek

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Zeytingiller

Zeytin, zeytingiller (Oleaceae) familyasının Olea cinsine aittir. Aynı familyada dişbudak (Fraxinus), leylak (Syringa) ve yasemin (Jasminum) gibi bitkiler de bulunur. Türkiye'de yetişen zeytingiller Flora of Turkey eserinin 6. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Türkiye'de Ayvalık (Edremit), Memecik, Gemlik ve Domat gibi çok sayıda yerel zeytin çeşidi yetiştirilir. Yabani zeytin (delice) ise maki alanlarında kendiliğinden yetişir.

2. Morfoloji: Küçük, Beyaz ve Kokulu Çiçekler

Zeytin, her dem yeşil, uzun ömürlü bir ağaçtır. Yaprakları dar, üstte koyu yeşil, altta gümüşi renklidir. Çiçekler küçük, beyaz ya da krem renginde, dört taç yapraklıdır ve yaprak koltuklarında salkımlar halinde açar.

Zeytin çiçeğinde yalnızca iki erkek organ bulunur, ancak her biri bol miktarda polen üretir. Çiçeklerde nektar salgılayan bir yapı bulunmaz. Polen hafif ve kurudur; rüzgârla kolayca uzaklara taşınır. Çiçeklenme döneminde zeytinliklerde havada belirgin bir polen yoğunluğu oluşur.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Zeytin, Türkiye'de Ege, Akdeniz ve Marmara kıyı şeridinde, ayrıca Güneydoğu Anadolu'nun bazı bölgelerinde yetiştirilir. Ege Bölgesi, zeytin alanlarının en yoğun olduğu bölgedir. Zeytin dona karşı hassas olduğu için yetiştiriciliği kıyı ve ılıman iklimli alanlarla sınırlıdır.

Çiçeklenme zamanı iklime göre değişir: Akdeniz kıyılarında nisan sonunda başlayan çiçeklenme, Marmara ve iç kesimlerde mayıs sonu – hazirana kayabilir.

Zeytinlikler, Ege ve Akdeniz'de arılıkların en sık kurulduğu alanlar arasındadır. Bunun nedeni yalnızca zeytin değildir: zeytinliklerin çevresindeki maki örtüsü, kekik, ada çayı, karabaş otu ve geven gibi ballı bitkiler barındırır. Zeytinlik içindeki ve çevresindeki bu bitki çeşitliliği, arılar için zeytinin vermediği nektarı sağlar. Bu nedenle zeytinlik yakınında arıcılık planlanırken zeytinin kendisinden çok, çevredeki diğer bitkilerin çiçeklenme takvimi belirleyici olur.

Bölgenizdeki zeytinlikleri ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Zeytin Neden Arıya Muhtaç Değildir?

Zeytin, tozlaşması büyük ölçüde rüzgârla gerçekleşen bir ağaçtır. Tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde zeytinin nektar üretmediği, polenin rüzgârla taşındığı ve meyve tutumu açısından böcek tozlaşmasına bağımlı olmadığı belirtilir; bununla birlikte bal arılarının zeytin çiçeklerinden polen topladığı kaydedilir (Free, 1993; McGregor, 1976).

Zeytin çeşitlerinin bir kısmı kendine uyuşmaz ya da kısmen uyuşmazdır. Bu çeşitlerde verim için bahçede uygun tozlayıcı çeşitlerin bulunması gerekir; ancak polen taşıma işini burada da asıl olarak rüzgâr yapar.

Polen toplamayı etkileyen başlıca etkenler:

• Rüzgâr: Rüzgârlı günlerde polen hızla dağılır; sakin sabah saatlerinde arılar için toplamak daha kolaydır.
• Nem: Çok kuru havada polen tozumsu hale gelir ve arı tarafından top haline getirilmesi zorlaşabilir.
• Rakip kaynaklar: Aynı dönemde nektarlı bitkiler açıyorsa arılar zeytinden çok o kaynaklara yönelir.
• Periyodisite: Zeytinde bir yıl bol, bir yıl az ürün verme eğilimi vardır; çiçeklenme yoğunluğu da yıldan yıla değişebilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Zeytin

Zeytin poleni, rüzgârla tozlaşan bitkilerin polenleri gibi, böceklerle tozlaşan bitkilerin polenlerine göre genellikle daha az besleyici kabul edilir. Yine de zeytinin çok geniş alanları kaplaması ve bol polen üretmesi, onu Ege ve Akdeniz'deki arılıklar için önemli bir polen kaynağı yapar. Özellikle ilkbahar çiçeklerinin azaldığı dönemlerde zeytin poleni, kolonilerde yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verebilir.

Zeytinlik içindeki ve kenarındaki yabani çiçekler, arılar için zeytinin vermediği nektarı sağlayabilir. Zeytinliklerin otlarının tamamen temizlenmediği alanlar, bu açıdan arıcılık için daha elverişlidir.

Zeytinliklerde arıcılığın en önemli konusu zirai uygulamalardır. Zeytin sineği ve diğer zararlılara karşı yaz ve sonbaharda yapılan uygulamalar, zeytinlik içinde ya da yakınında bulunan kovanları etkileyebilir. Uygulama takviminin üreticiyle ve yerel tarım müdürlüğüyle önceden konuşulması, koloni kayıplarını azaltmanın en etkili yoludur.

6. Melitopalinoloji: Zeytin Poleni Ballarda Ne Anlatır?

Zeytin poleni, polen analizinde kolayca tanınabilen bir polen tipidir. Ege ve Akdeniz ballarında zeytin poleni sık rastlanır; ancak zeytin nektar vermediği için bu polen balın nektar kaynağını değil, arıların aynı dönemde zeytinlikten polen topladığını gösterir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir. Zeytin nektar vermediği için "zeytin balı" adıyla bir bal üretilemez.

7. Arıcıya Pratik Not: Zeytinlik Yakınında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Zeytin balı var mıdır?

Hayır. Zeytin çiçekleri nektar üretmez; bu nedenle zeytinden bal elde edilemez. Arılar zeytinden yalnızca polen toplar.

Zeytin arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Zeytin büyük ölçüde rüzgârla tozlaşır ve meyve tutumu için arıya bağımlı değildir. Bazı çeşitlerde tozlayıcı çeşit gerekir, ancak polen taşıma işini çoğunlukla rüzgâr yapar.

Zeytin ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla nisan sonu ile haziran arasında açar. Akdeniz kıyılarında daha erken, Marmara ve iç kesimlerde daha geç görülür.

Ballarda zeytin poleni bulunması ne anlama gelir?

Zeytin poleni, arıların aynı dönemde zeytinlikten polen topladığını gösterir. Zeytin nektar vermediği için balın nektar kaynağını belirlemez.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Ege ve Akdeniz'in önemli bir bal kaynağı için Kızılçam Florası rehberimize, Ege'nin kekik türlerinden biri için İzmir Kekiği Florası yazımıza göz atabilirsiniz.