Trabzon Hurması (Diospyros kaki) Florası ve Arıcılık Analizi: Bahçelerin Çan Çiçekli Meyve Ağacı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Abanozgiller

Trabzon hurması, abanozgiller (Ebenaceae) familyasının Diospyros cinsine aittir. Değerli abanoz odunu veren ağaçlar da bu cinste yer alır. Trabzon hurması Doğu Asya kökenlidir ve Türkiye'ye kültür bitkisi olarak gelmiştir.

Aynı cinsten kara hurma (Diospyros lotus) ise Karadeniz ormanlarında doğal olarak yetişir ve küçük, koyu renkli meyveler verir. Kara hurma, bazı yörelerde Trabzon hurması için anaç olarak kullanılır. Türkiye'deki doğal Diospyros türleri Flora of Turkey eserinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

2. Morfoloji: Yaprak Arasındaki Çanlar

Trabzon hurması, 5 – 10 metre boylanabilen, geniş taçlı bir ağaçtır. Yaprakları iri, parlak ve derimsidir; sonbaharda sarı, turuncu ve kırmızı tonlarına döner. Meyveler yapraklar döküldükten sonra da dallarda kalabilir.

Çiçekler küçük, krem ya da sarımsı beyaz renklidir ve çan biçimlidir. Yaprak koltuklarında, yaprakların altında gizli kalacak biçimde açar; bu nedenle çiçeklenme çoğu zaman fark edilmez. Çiçeğin dibinde iri ve yeşil bir çanak bulunur; bu çanak, meyvenin üzerinde de kalan yeşil "şapkayı" oluşturur.

Trabzon hurmasında çiçek yapısı çeşide göre değişir. Bazı ağaçlar yalnızca dişi çiçek taşır, bazıları dişi ve erkek çiçekleri bir arada taşır. Erkek çiçekler küçük kümeler halinde açar ve polen üretir; dişi çiçekler ise genellikle tek tek bulunur.

Pek çok ticari çeşit, tozlaşma olmadan da meyve verebilir. Bu çeşitlerde arı ziyareti meyve oluşumu için zorunlu değildir; ancak arılar çiçekleri nektar için yine ziyaret eder.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Trabzon hurması, ılıman ve nemli iklimleri sever. Türkiye'de Karadeniz kıyı kesimlerinde, Akdeniz ve Ege'nin bazı yörelerinde ve Marmara'nın bahçelerinde yetiştirilir. Hem ev bahçelerinde tek tek hem de ticari bahçelerde topluca bulunur.

Karadeniz'de Trabzon hurması, köy evlerinin yanında, fındık bahçelerinin kenarında ve yamaçlarda sıkça görülür. Akdeniz ve Ege'de ise sulanan bahçelerde, narenciye ve diğer meyve ağaçlarıyla birlikte yetiştirilir.

Bölgenizdeki arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Çan Çiçeğin Nektarı

Trabzon hurması çiçekleri, ilkbahar sonunda sıcaklıklar arttığında açar. Çan biçimli çiçeklerin dibinde nektar salgılanır. Çiçek aşağıya ya da yana doğru baktığı için arı çiçeğe alttan tutunarak girer.

Nektar salgısını ve arı ziyaretini etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Ilık ve güneşli günlerde salgı ve ziyaret artar.
• Nem: Karadeniz'in nemli koşullarında yağışlı günler uçuşu kısaltır.
• Çeşit: Erkek çiçek taşıyan ağaçlar arıya polen de sunar; yalnızca dişi çiçekli ağaçlar daha çok nektar kaynağıdır.
• Alternatif kaynaklar: Aynı dönemde açan kestane, akasya ve çayır bitkileri arıların tercihini etkiler.

Hurma çiçeklenmesi tek bir ağaçta yaklaşık iki – üç hafta sürebilir. Çiçekler dalın farklı kısımlarında birkaç gün arayla açtığından, arılar bu süre boyunca ağaca düzenli olarak gelir. Çiçeklenme bittiğinde çan biçimli taç yaprakları ağacın altına dökülür; yere dökülen bu krem renkli çiçekler, çoğu zaman çiçeklenmenin fark edildiği ilk işarettir.

Çiçeklerin yapraklar arasında gizli olması, arının çiçeği bulmasını engellemez. Arılar çiçekleri kokusuyla ve yakın çevredeki diğer arıların hareketiyle kolayca bulur.

5. Arı ve Koloni Açısından Trabzon Hurması

Trabzon hurması, ilkbahar sonunda kolonilere nektar ve polen sağlayan bahçe ağaçlarından biridir. Karadeniz'de hurma çiçeklenmesi, kestane gibi büyük akımlardan önceki ya da onlarla örtüşen bir döneme denk gelebilir. Bu dönemde gelen nektar, koloninin büyük akımlara güçlü girmesine katkı verir.

Akdeniz ve Ege'de hurma bahçeleri, narenciye akımının ardından gelen dönemde bahçe çevresindeki arılıklar için tamamlayıcı bir kaynak oluşturabilir.

Trabzon hurması tek başına geniş bir bal hasadı sağlamaz. Bahçelerin dağınık ve küçük olması, gelen nektarın çoğunlukla koloni gelişimine harcanmasına ya da ilkbahar sonu karışık ballarına katkı vermesine yol açar.

Hurma bahçelerinin yakınında arıcılık yapanlar için üreticiyle iletişim önemlidir. Çiçeklenme döneminde zirai uygulama yapılmaması, hem arıların hem de bahçedeki diğer tozlayıcıların korunması için gereklidir.

Erkek çiçek taşıyan çeşitlerin bulunduğu bahçelerde, arıların çiçekler arasında polen taşıması bazı çeşitlerde meyve tutumuna katkı verebilir. Bu konuda çeşide ve bölgeye göre farklılıklar bulunur.

6. Melitopalinoloji: Hurma Poleni

Trabzon hurması poleni, ballarda genellikle düşük oranlarda bulunur. Bunun nedeni, pek çok bahçede erkek çiçek taşıyan ağaçların az olması ve polen üretiminin sınırlı kalmasıdır. Kesin ayrım mikroskop altında yapılan polen analiziyle yapılır.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Trabzon hurması, ilkbahar sonu karışık ballarına katkı veren bir kaynaktır.

7. Arıcıya Pratik Not: Hurma Bahçelerinin Yakınında

Sık Sorulan Sorular

Trabzon hurması ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mayıs – haziran aylarında, bölgeye göre açar.

Arılar Trabzon hurmasını ziyaret eder mi?

Evet. Hurma çiçekleri arıya nektar ve, erkek çiçek taşıyan ağaçlarda, polen sağlar.

Hurma balı var mıdır?

Türkiye'de tek çiçek hurma balı bilinmez. Hurma ilkbahar sonu karışık ballarına katkı verir.

Trabzon hurması meyve için arıya ihtiyaç duyar mı?

Pek çok çeşit tozlaşma olmadan meyve verebilir; bazı çeşitlerde arı ziyareti meyve tutumuna katkı verebilir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Karadeniz'de hurmanın ardından gelen büyük akım için Kestane Florası yazımıza, Akdeniz bahçelerinin önemli bir bal kaynağı için Narenciye Florası rehberimize göz atabilirsiniz.