Tespih Ağacı (Melia azedarach) Florası ve Arıcılık Analizi: Leylak Çiçekli Yabancı Süs Ağacı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Tespih Ağacı mı, Tespih Çalısı mı?

Tespih ağacı, tespih ağacıgiller (Meliaceae) familyasının Melia cinsine ait bir ağaçtır. Anavatanı Güney Asya ve çevresidir; dünyanın pek çok sıcak bölgesine süs bitkisi olarak taşınmıştır. Beş oluklu, sert çekirdekleri boncuk ve tespih yapımında kullanıldığı için İngilizcede "bead tree" (boncuk ağacı) adıyla da anılır (Wikipedia, Melia azedarach).

Tespih çalısı ise bambaşka bir bitkidir. Tespih çalısı (Styrax officinalis), styraxgiller (Styracaceae) familyasından, Türkiye'nin Akdeniz makiliklerinde doğal yetişen, ilkbaharda beyaz ve sarkık çiçekler açan bir çalıdır. İki bitkinin adı, sert çekirdeklerinin tespih yapımında kullanılmasından gelir; ama aile, çiçek, yaprak ve arı değeri bakımından hiçbir ortaklıkları yoktur. Haritada ve halk dilinde "tespih" adı geçtiğinde hangi bitkinin kastedildiğini çiçeğine ve yaprağına bakarak ayırmak gerekir.

2. Morfoloji: Bileşik Yapraklar, Leylak Çiçekler

Tespih ağacı yaprağını döken, hızlı büyüyen, geniş tepeli bir ağaçtır. Yaprakları uzun saplı, iki ya da üç kez bileşik yapıdadır; yaprakçıklar üstte koyu yeşil, altta daha açık renkli ve kenarları dişlidir (Wikipedia, Melia azedarach).

Çiçekler küçük ve kokuludur; beş adet soluk mor ya da leylak renkli taç yaprakları vardır ve kümeler hâlinde açar. Meyve, olgunlaştığında açık sarı olan, zamanla buruşup beyazımsı bir renge dönen bilye büyüklüğünde bir çekirdekli meyvedir. Meyveler kışa kadar dallarda kalabilir.

Önemli uyarı: Tespih ağacının yaprakları ve meyveleri insan ve evcil hayvanlar için yenmemesi gereken, dikkat gerektiren kısımlardır (Wikipedia, Melia azedarach). Arılık çevresinde çocukların ve hayvanların meyvelere ulaşmamasına özen gösterilmelidir.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı: Süs Ağacından Yabani Topluluğa

Tespih ağacı sıcağa ve kuraklığa dayanıklıdır, farklı topraklarda kolayca yetişir. Bu dayanıklılık onu süs ağacı olarak cazip kılmış, ama aynı zamanda doğaya yayılmasını da kolaylaştırmıştır. Meyvelerini yiyen kuşlar tohumları dışkılarıyla uzak alanlara taşır (Wikipedia, Melia azedarach).

Doğaya yayılma uyarısı: Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü (EPPO) Raporlama Servisi'nde yer alan bir değerlendirmeye göre tespih ağacı Fransa, Kıbrıs, İsrail, İtalya, Ürdün ve Malta'da doğallaşmıştır. Doğu Afrika'nın bazı ülkelerinde, Güney Amerika'nın bazı kesimlerinde ve ABD'de istilacı olarak kabul edilir; yol kenarlarında ve orman sınırlarında yerli bitki örtüsünü baskılayan sık topluluklar oluşturabilir. Cezayir'de yol kenarlarında doğallaştığı gözlenmiş ve türün izlenmesi önerilmiştir (EPPO, 2020).

Türkiye'de tespih ağacının doğal yayılışı yoktur. Kocaeli'de kent ağacı olarak yetiştirilen örneklerinin fenolojisi ve morfolojisi incelenmiştir (Çavuşoğlu ve Sülüşoğlu). Bu nedenle tespih ağacının arı merası amacıyla dikilmesi önerilmez. Mevcut ağaçların varlığı ayrı, türün yeni alanlara taşınması ayrı bir konudur. Bölgenizdeki yerli bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Kokulu Çiçek, Sınırlı Ödül

Tespih ağacının çiçekleri güçlü ve hoş kokuludur; bu koku, çiçeğin böcekleri çektiği izlenimini verir. Ancak arıcılık açısından asıl önemli olan, çiçeğin arıya ne kadar nektar ve polen sunduğudur ve bu konuda güvenilir ölçüm verisi oldukça sınırlıdır.

Türün yabancı olarak yayıldığı ABD'de arıların ve kelebeklerin çiçekleri kullanmadığı, dolayısıyla ağacın tozlayıcılara bir yarar sağlamadığı bildirilmektedir (Wikipedia, Melia azedarach). Farklı iklimlerde ve farklı arı ırklarıyla bu durumun değişip değişmediği bilinmemektedir.

• Koku ve renk: Çekici görünüm, tek başına bir arı bitkisi olduğunu göstermez; arının gerçekten nektar ya da polen topladığı gözlemle doğrulanmalıdır.
• Yerel gözlem: Türkiye koşullarında arı ziyaretine dair yayımlanmış bir gözlem bulunmadığından, arıcının kendi kayıtları en güvenilir bilgi kaynağıdır.
• Kentsel konum: Yol kenarı ve park ağaçlarında bitki koruma uygulamaları yapılabileceğini de akılda tutmak gerekir.

5. Arı ve Koloni Açısından Tespih Ağacı

Tespih ağacı, arıcının mera planlamasında güvenilecek bir kaynak değildir. Kovan çevresinde bulunan ağaçlarda arı ziyareti gözlenirse bu bir ek olarak değerlendirilebilir; ama koloni kondisyonu, ilkbahar sonunda açan yerli bitkilerle desteklenmelidir.

• Nektar ve polen: Değeri düşük ya da belirsizdir; arıların ağacı kullanıp kullanmadığını kendi arılığınızda gözlemleyerek değerlendirin.
• Mera yerine geçmez: Aynı dönemde açan yerli maki bitkileri, meyve ağaçları ve baklagiller çok daha güvenilir kaynaklardır.
• Yerli alternatifler: Yaz kaynağı için hayıt, ilkbahar için erguvan ve tespih çalısı gibi yerli bitkiler daha değerlidir.

Arıcının dikkat etmesi gereken bir başka nokta, tespih ağacının bulunduğu alanın kent içi ya da yol kenarı olmasıdır. Bu tür alanlarda arılığı konumlandırırken ağaçtan çok çevredeki yerli bitki örtüsüne bakmak gerekir.

6. Melitopalinoloji: Tespih Ağacı Balda Görünür mü?

Tespih ağacı balı bilinmez. Ağacın polen ya da nektar kaynağı olarak arılar tarafından ne ölçüde kullanıldığına dair güvenilir veri sınırlı olduğundan, Türkiye ballarında bu bitkiye ait bir polen katkısı da tanımlanmış değildir.

Türkiye'de bal sınıflandırmasının resmi çerçevesi Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'dir. Balı belirli bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir; polen sonucu duyusal ve fizikokimyasal verilerle birlikte değerlendirilmelidir (Persano Oddo ve Piro, 2004).

7. Arıcıya Pratik Not: Tespih Ağacı Çevresinde

Sık Sorulan Sorular

Tespih ağacı ile tespih çalısı aynı bitki mi?

Hayır. Tespih ağacı (Melia azedarach) yabancı kökenli, leylak renkli çiçekli bir süs ağacıdır. Tespih çalısı (Styrax officinalis) ise Türkiye'de doğal yetişen, beyaz çiçekli bir maki çalısıdır.

Tespih ağacı arı için iyi bir ağaç mı?

Arı değeri sınırlıdır ve güvenilir veri azdır. Yabancı olarak yayıldığı bazı ülkelerde arıların çiçekleri kullanmadığı bildirilmiştir.

Arılık için tespih ağacı dikilir mi?

Önerilmez. Tür birçok ülkede doğaya kaçarak yayılmıştır. Arı merası için yerli bitkileri tercih edin.

Tespih ağacı balı var mı?

Hayır, tespih ağacı balı bilinmez.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Tespih ağacı yerine arılık çevresinde değerlendirebileceğiniz yerli bal bitkileri için Hayıt Florası ve Mersin Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz. İlkbaharda nektar sunan yerli bir maki ağacı için Keçiboynuzu Florası yazımızı okuyabilirsiniz.