Susam (Sesamum indicum) Florası ve Arıcılık Analizi: Yaz Ortasının Yağlı Tohum Bitkisi

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Susamgiller

Susam, susamgiller (Pedaliaceae) familyasının Sesamum cinsine aittir. Kökeni Afrika ve Hindistan'a dayanır; Anadolu ve Mezopotamya'da çok eski çağlardan beri yetiştirilmektedir.

Türkiye'de susam, tahin ve helva yapımında, ayrıca simit ve unlu mamullerde yaygın olarak kullanılır. Bu nedenle yerel çeşitler ve yetiştiricilik geleneği uzun bir geçmişe sahiptir.

2. Morfoloji: Yaprak Koltuklarında Çan Çiçekler

Susam, 50 – 150 cm boylanabilen, dik gövdeli, tek yıllık bir bitkidir. Yaprakları tüylüdür ve gövde boyunca dizilir.

Çiçekleri beyaz, pembe ya da açık mor renklidir ve yaprak koltuklarında tek tek ya da küçük gruplar halinde açar. Çiçek, çan ya da tüp biçimlidir ve aşağıya doğru hafifçe eğilir. Çiçeğin tabanında nektar salgılanır; bal arısı çiçeğin içine girerek nektara ulaşabilir.

Susam bitkisinin alt kısımlarındaki çiçekler tohum kapsüllerine dönüşürken, üst kısımlarda yeni çiçekler açmaya devam eder. Bu nedenle aynı bitki üzerinde hem çiçek hem olgunlaşan kapsül görülebilir.

Susam çiçekleri sabah açılır ve genellikle aynı gün içinde solar. Ancak gövde boyunca aşağıdan yukarıya doğru sürekli yeni çiçekler açtığı için bir bitki haftalarca çiçek verir.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Susam sıcak iklimi sever ve dona dayanıksızdır. Türkiye'de susam yetiştiriciliği özellikle Ege (Aydın, Muğla, Manisa), Akdeniz (Antalya, Adana, Mersin) ve Güneydoğu Anadolu'da yapılır. Çoğunlukla buğday ya da arpa hasadından sonra, ikinci ürün olarak ekilir.

İkinci ürün olarak ekilen susam, yaz ortası ile sonunda çiçek açar. Bu takvim, susamı yaz kıtlığında arılar için değerli bir kaynak yapar.

Susam ekim alanları yıldan yıla değişebilir; çiftçilerin ürün tercihleri ve piyasa koşulları, bir bölgede susamın ne kadar ekileceğini belirler. Bu nedenle arıcıların her yıl bölgelerindeki susam ekim alanlarını yeniden öğrenmesi, yaz arılık yerini planlamalarına yardımcı olur.

Bölgenizdeki susam tarlalarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Susamda Tozlaşma

Susam büyük ölçüde kendi kendine tozlaşabilen bir bitkidir. Bununla birlikte, tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde susam çiçeklerinin arılar tarafından ziyaret edildiği ve arı ziyaretinin bazı koşullarda tohum tutumunu ve verimi artırabildiği belirtilir (Free, 1993; McGregor, 1976).

Nektar salgısını ve arı ziyaretini etkileyen başlıca etkenler:

• Günün saati: Susam çiçekleri sabah açılır; arılar en çok sabah saatlerinde çalışır.
• Sıcaklık: Yaz ortasının çok sıcak öğle saatlerinde arı uçuşu azalır.
• Sulama: Sulanan susam tarlalarında bitki daha gür gelişir ve daha uzun süre çiçek açar.
• Çeşit: Susam çeşitleri çiçek sayısı ve nektar miktarı bakımından farklılık gösterebilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Susam

Susam, yaz ortasında, pek çok bölgede ilkbahar ve yaz başı akımlarının bittiği dönemde açar. Bu dönemde susam tarlaları, kolonilere nektar ve polen sağlayarak yavru yetiştirmenin sürmesine ve kovanda besin birikmesine katkı verebilir.

Ege ve Akdeniz'de susam, pamuk gibi diğer yaz bitkileriyle birlikte, çam balı akımından önceki dönemde kolonileri destekleyen kaynaklar arasında yer alabilir.

Türkiye'de susam tarlaları genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar geniş değildir. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da yaz karışık ballarına katkı verir.

Susam tarlalarının yakınında arıcılık yapanlar için zirai uygulamalar önemli bir konudur. Yaz aylarında susam ve çevresindeki diğer tarla bitkilerinde yapılan uygulamalar, çiçekleri ziyaret eden arıları etkileyebilir. Uygulama takviminin çiftçiyle önceden konuşulması ve uygulamaların arıların uçmadığı akşam saatlerinde yapılması, koloni kayıplarını azaltmaya yardımcı olur.

Susam çiçeklerinin sabah açılıp aynı gün solması, arıların susam tarlasında en verimli olarak sabah saatlerinde çalışması anlamına gelir. Kovanların tarlanın hemen kenarına yerleştirilmesi, arıların sabah serinliğinde kısa mesafede çalışmasını sağlar.

Susam tarlalarının çevresinde genellikle pamuk, mısır ve sebze tarlaları da bulunur. Bu tarla bitkileri arasında susam, arılar için çiçek açan sayılı kaynaklardan biridir. Ege ve Akdeniz'de yaz ortasında maki bitkilerinin büyük kısmı çiçeklenmesini bitirmiş olduğundan, susam tarlalarına yakın arılıklar bu dönemde kolonilerin besin dengesini korumakta avantajlıdır. Arıcıların yaz arılığı seçerken çevredeki susam ekim alanlarını öğrenmesi bu nedenle yararlıdır.

6. Melitopalinoloji: Susam Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Susam polenleri, polen analizinde tanınabilen bir polen tipidir. Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'dan alınan yaz ballarında bu polen tipinin bulunması, susam katkısını gösterebilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Susam Tarlasında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Susam ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla temmuz ve ağustos aylarında açar. İkinci ürün olarak ekildiğinde eylüle kadar sürebilir.

Susam arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Susam büyük ölçüde kendi kendine tozlaşabilir. Ancak arı ziyaretinin bazı koşullarda tohum verimini artırabildiği belirtilir.

Susam arı için değerli midir?

Evet. Susam yaz ortasında, kaynakların azaldığı dönemde nektar ve polen sağlar.

Susam balı var mıdır?

Türkiye'de susam tarlaları genellikle tek çiçek bal üretimine yetmez. Susam çoğunlukla yaz karışık ballarına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Susamla aynı dönemde açan bir başka yaz bitkisi için Pamuk Florası rehberimize, yaz ortasının bir başka tarla bitkisi için Ayçiçeği Florası yazımıza göz atabilirsiniz.