Şeftali (Prunus persica) Florası ve Arıcılık Analizi: Pembe Bahçeler ve Arı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Bademin Yakın Akrabası

Şeftali, gülgiller (Rosaceae) familyasının Prunus cinsine aittir ve bu cinsin içinde bademe en yakın türlerden biridir. Nektarin, ayrı bir tür değil, kabuğu tüysüz bir şeftali tipidir. Şeftalinin kökeni Çin'e dayanır; Anadolu'ya İran üzerinden çok eski dönemlerde gelmiştir. Prunus cinsinin Türkiye'deki türleri Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Bahçede farklı tiplerin ve çeşitlerin birlikte bulunması, çiçeklenmenin birkaç güne yayılmasını sağlayabilir.

2. Morfoloji: Pembe Çiçekler

Şeftali orta boylu, geniş taçlı bir ağaçtır. Çiçekleri beş taç yapraklıdır ve açık pembeden koyu pembeye kadar değişen tonlardadır. Çiçekler çoğunlukla yapraklardan önce, bir yıllık sürgünler üzerinde tek tek ya da ikişer açar.

Şeftali çiçekleri iki biçimde görülebilir: taç yaprakları geniş ve gösterişli olan "gül tipi" çiçekler ile taç yaprakları küçük olan "çan tipi" çiçekler. Her iki tipte de çiçeğin ortasında çok sayıda erkek organ ve tek dişi organ bulunur. Nektar çiçek tabanında birikir ve arı tarafından alınabilir.

Bir bahçedeki çiçeklenme genellikle bir – iki hafta sürer. Erkenci ve geççi çeşitlerin bir arada bulunduğu bölgelerde şeftali akımı daha uzun bir döneme yayılabilir.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Şeftali Türkiye'nin pek çok bölgesinde yetiştirilir. Kapama bahçelerin yoğun olduğu başlıca yöreler arasında Marmara Bölgesi'nde Bursa ve Çanakkale, Ege ve Akdeniz'in meyve alanları sayılabilir. Akdeniz kıyılarında erkenci çeşitlerle yapılan üretim, çiçeklenmenin mart başında başlamasına yol açar; iç ve yüksek yörelerde çiçeklenme nisana kayar.

Bölgenizdeki meyve bahçelerini ve diğer bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Kendine Verimli Bir Meyvede Arının Rolü

Şeftali çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine verimlidir; yani kendi poleniyle meyve bağlayabilir. Ancak bunun istisnaları vardır: bazı çeşitler kendi polenini üretemez ya da kısırdır ve meyve tutumu için başka bir çeşidin poleninin taşınmasına ihtiyaç duyar (Free, 1993; McGregor, 1976).

Kendine verimli çeşitlerde de polenin erkek organdan dişi organa ulaşması gerekir. Şeftali poleni ağır ve yapışkan olduğundan rüzgârla taşınması sınırlıdır. Çiçeği ziyaret eden arılar bu taşınmayı kolaylaştırır; bu nedenle kaynaklarda bahçede arı bulunmasının meyve tutumunu destekleyebileceği belirtilir.

Çiçeklenme döneminde tozlaşmayı etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Serin ve bulutlu günlerde arı uçuşu azalır.
• Rüzgâr ve yağış: İlkbahar yağmurları arı uçuşunu durdurur ve polenin yayılmasını zorlaştırır.
• Geç don: Açmış çiçekler ve yeni bağlamış meyveler dona karşı hassastır.
• Çeşit özelliği: Polen üretmeyen çeşitlerde tozlayıcı çeşit ve arı ziyareti zorunludur.

5. Arı ve Koloni Açısından Şeftali

Şeftali, kolonilerin hızla geliştiği ilkbahar dönemine denk gelir. Bu dönemde gelen polen ve nektar, yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verir. Şeftali çiçeklenmesi, badem ve kayısının ardından gelerek bölgedeki meyve akımlarının devamlılığını sağlayabilir.

Şeftali çiçeklerinin arı için çekiciliği, aynı dönemde açan diğer bitkilere göre değişebilir. Bahçenin çevresinde daha çekici bir kaynak açtığında arılar o kaynağa yönelebilir. Bu nedenle tozlaşma amacıyla getirilen kovanların bahçenin içine yerleştirilmesi önemlidir. Bahçede çiçeklenme süresince çalışan toplayıcı arı sayısı arttıkça, çiçeklerin ziyaret edilme olasılığı da artar. Bu da özellikle polen üretmeyen çeşitlerin bulunduğu bahçelerde verimi doğrudan etkileyebilir.

Şeftali akımı genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar uzun ve yoğun değildir. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da ilkbaharın karışık ballarına katkı verir.

Şeftali bahçeleri, ilkbaharda yoğun bakım işlemlerinin yapıldığı alanlardır. Bu nedenle bahçe yakınında arıcılık yapanlar için üreticiyle iletişim özellikle önemlidir. Çiçeklenme takvimi ve zirai uygulama dönemleri önceden konuşulduğunda koloni kayıpları büyük ölçüde azaltılabilir.

6. Melitopalinoloji: Şeftali Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Şeftali polenleri, aynı cinsteki badem, kayısı, erik ve kiraz polenlerine çok benzer. Bu nedenle polen analizinde şeftali katkısı çoğunlukla "Prunus tipi" olarak, akrabalarıyla birlikte değerlendirilir. İlkbahar ballarında bu polen tipinin yüksek oranda bulunması, meyve akımlarının toplam katkısını gösterir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Şeftali Bahçesinde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Şeftali ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mart ve nisan aylarında. Akdeniz kıyılarındaki erkenci bahçelerde mart başında, iç ve yüksek yörelerde nisanda açar.

Şeftali meyve vermek için arıya ihtiyaç duyar mı?

Şeftali çeşitlerinin çoğu kendine verimlidir. Ancak polen üretmeyen ya da kısır çeşitlerde arı tozlaşması gereklidir; kendine verimli çeşitlerde de arı ziyareti meyve tutumunu destekleyebilir.

Nektarin ile şeftali arasında arıcılık açısından fark var mı?

Nektarin, aynı türün tüysüz kabuklu tipidir. Çiçek yapısı ve arı için değeri şeftaliyle benzerdir.

Şeftali balı var mıdır?

Şeftali akımı kısa sürdüğü için tek çiçek şeftali balı nadirdir. Şeftali çoğunlukla ilkbahar karışık ballarına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Şeftalinin yakın akrabası için Badem Florası, aynı dönemde açan bir meyve ağacı için Erik Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz. İlkbaharda kolonilerin protein ihtiyacı için Arı Yaşam Keki ve Erken İlkbahar Protein Açığı yazımızı okuyun.