Sarmaşık (Hedera helix) Florası ve Arıcılık Analizi: Kıştan Önceki Son Büyük Akım

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Sarmaşıkgiller

Sarmaşık, sarmaşıkgiller (Araliaceae) familyasının Hedera cinsine aittir. Türkiye'de yetişen Hedera türleri Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Halk arasında "sarmaşık" adı, tırmanan pek çok farklı bitki için de kullanılır. Bu rehberde, sonbaharda açan ve arıcılık açısından önemli olan Hedera türleri ele alınmaktadır. Kafkas sarmaşığı özellikle Karadeniz ormanlarında yaygındır.

2. Morfoloji: Genç ve Yaşlı Sürgünler

Sarmaşık, gövdesindeki küçük havai köklerle ağaçlara, duvarlara ve kayalara tutunarak tırmanan bir bitkidir. Sarmaşığın ilginç bir özelliği, iki farklı biçimde büyümesidir. Genç, tırmanan sürgünlerdeki yapraklar loplu ve köşelidir; bu sürgünler çiçek açmaz. Bitki tırmandığı yüzeyin tepesine ulaşıp güneşe çıktığında, yaşlı, çiçek açan sürgünler oluşturur; bu sürgünlerin yaprakları daha bütün ve yumurta biçimlidir.

Çiçekleri küçük, yeşilimsi sarı renklidir ve yuvarlak şemsiyeler halinde açar. Çiçeğin ortasında, nektarın açıkta salgılandığı belirgin bir nektar diski bulunur. Bu açık yapı, nektarın bal arısı dahil pek çok böcek tarafından kolayca alınmasını sağlar.

Çiçeklenmenin ardından, kış boyunca olgunlaşan koyu mor – siyah renkli meyveler oluşur.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Sarmaşık, nemli ve gölgeli ortamları sever. Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Marmara'nın ormanlarında, dere boylarında ve köy çevrelerinde yaygındır. Ege ve Akdeniz'de de nemli vadilerde, eski yapılarda, taş duvarlarda ve ağaç gövdelerinde görülür. Kentlerde de duvarları ve çitleri saran sarmaşıklara sıkça rastlanır.

Sarmaşığın çiçek açabilmesi için güneşe ulaşması gerektiğinden, çiçeklenme en çok ağaç tepelerinde, duvarların üst kısımlarında ve güneş alan kenarlarda görülür.

Karadeniz'in nemli ormanlarında sarmaşıklar, ağaç gövdelerini tepeye kadar sarar ve ağaçların üst kısımlarında yoğun çiçek kümeleri oluşturur. Bu nedenle orman kenarlarına yakın arılıklarda sarmaşık akımı, sonbaharda belirgin bir besin girişi sağlayabilir.

Bölgenizdeki sarmaşık alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Sonbaharda Bol Nektar

Sarmaşık böceklerle tozlaşır ve çiçekleri bol nektar salgılar. Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda sarmaşık, ılıman Avrupa'da sonbaharın en önemli nektar ve polen kaynaklarından biri olarak gösterilir. Aynı kaynaklarda, sarmaşık balının çok hızlı kristalleştiği ve petekte bile sertleşebildiği belirtilir (Crane ve ark., 1984; Crane, 1990).

Nektar salgısını etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Sonbaharın ılık günlerinde nektar salgısı ve arı uçuşu artar; serin günlerde azalır.
• Yağış: Sonbahar yağmurları arı uçuşunu kesintiye uğratır.
• Güneş: Güneş alan sarmaşıklar daha bol çiçek açar.
• Bitki yaşı: Yalnızca yaşlı, çiçek açan sürgünler kaynak sağlar.

5. Arı ve Koloni Açısından Sarmaşık

Sarmaşık, kolonilerin kışa hazırlandığı döneme denk gelir. Bu dönemde gelen bol nektar ve polen, kolonilerin kış arılarını yetiştirmesine ve kovanda kışlık besin biriktirmesine katkı verebilir. Kış arıları, koloniyi ilkbahara taşıyacak olan arılardır; sonbaharda gelen taze polen, bu arıların iyi beslenmiş olarak yetişmesine yardımcı olur.

Sarmaşığın yoğun olduğu bölgelerde sonbahar akımı güçlü geçebilir ve koloniler kovanda belirgin miktarda bal biriktirebilir.

Sarmaşık balının hızlı kristalleşmesi, arıcı açısından önemli bir konudur. Kovanda petekte sertleşen bu bal, kış ortasında arıların kullanabilmesi için suyla seyreltilmesini gerektirir. Kış boyunca su bulmanın zor olduğu soğuk dönemlerde, koloniler petekte donmuş balı kullanmakta zorlanabilir. Bu nedenle sarmaşık akımının yoğun olduğu bölgelerde, kışlık besin durumunun ve balın kıvamının sonbaharda kontrol edilmesi önerilir.

Sarmaşık akımı, sonbaharda kovanlarda yavru yetiştirmenin beklenenden uzun sürmesine de yol açabilir. Bu durum, kışlık besin tüketimini artırabileceği için akımın sonunda kovanlardaki besin stokunun yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Sarmaşık çiçekleri, sonbaharda yalnızca bal arılarını değil, pek çok yaban arısını, sineği ve kelebeği de çeker. Mevsimin bu döneminde çiçek açan bitki sayısı çok az olduğu için sarmaşık, sonbaharda böcekler için önemli bir toplanma noktası haline gelir. Sarmaşıkla kaplı bir duvarın ya da ağacın çevresinde ılık bir ekim gününde yoğun bir böcek trafiği görülebilir. Bu durum, sarmaşığın doğadaki rolünün yalnızca arıcılıkla sınırlı olmadığını gösterir. Ağaçlara zarar verdiği düşüncesiyle sarmaşıkların tamamen sökülmesi yerine, en azından bir bölümünün korunması, sonbaharda tozlayıcılar için değerli bir kaynağın sürmesini sağlar.

6. Melitopalinoloji: Sarmaşık Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Sarmaşık polenleri, polen analizinde sarmaşıkgillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Sonbahar ballarında bu polen tipinin yüksek oranda bulunması ve balın hızla kristalleşmesi, sarmaşık katkısına dair ipuçlarıdır.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Sarmaşık Döneminde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Sarmaşık ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla eylül ile kasım arasında, sonbaharda açar.

Sarmaşık arı için değerli midir?

Evet. Sarmaşık sonbaharda bol nektar ve polen sağlar ve kolonilerin kışa hazırlanmasına katkı verir.

Sarmaşık balı neden çabuk donar?

Sarmaşık balı çok hızlı kristalleşir ve petekte bile sertleşebilir. Bu, balın doğal bir özelliğidir.

Her sarmaşık çiçek açar mı?

Hayır. Sarmaşık yalnızca güneşe ulaşan yaşlı sürgünlerinde çiçek açar. Genç, tırmanan sürgünler çiçek açmaz.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Sonbaharın bir başka kaynağı için Kocayemiş Florası rehberimize göz atabilirsiniz. Sonbahar akımının ardından kış hazırlığı için Bal Hasadı Sonrası Kışlık Besleme Takvimi yazımızı okuyun.