Nane (Mentha spp.) Florası ve Arıcılık Analizi: Yaz Sonunun Kokulu Nektar Kaynağı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Ballıbabagillerin Nane Cinsi

Naneler, ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasının Mentha cinsine aittir. Türkiye'de doğal olarak yetişen nane türleri Flora of Turkey eserinin 7. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Nane türleri birbirleriyle kolayca melezlendiği için arazide türleri ayırt etmek zor olabilir. Arıcılık açısından ise türler benzer zamanda açar ve benzer kaynak sağlar.

2. Morfoloji: Başak ve Katlar Halinde Küçük Çiçekler

Naneler, 30 – 100 cm boylanabilen, çok yıllık, otsu bitkilerdir. Gövdeleri dört köşelidir ve toprak altındaki gövdeleriyle hızla yayılır. Yaprakları türüne göre dar ya da geniş, tüylü ya da tüysüzdür ve ezildiğinde bildiğimiz kuvvetli kokuyu yayar.

Çiçekleri küçük, mor, pembe ya da beyaz renklidir ve gövdenin ucunda başaklar ya da yaprak koltuklarında katlar halinde açar. Taç tüpü kısa olduğu için nektar bal arısı tarafından kolayca alınabilir.

Nanelerin çiçeklenmesi uzun sürer. Bir başaktaki çiçekler sırayla açar ve bitki yaz sonu boyunca çiçek vermeyi sürdürür.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Naneler suyu sever ve Türkiye'nin hemen her bölgesinde dere kenarlarında, sulak çayırlarda, hendeklerde, kaynak çevrelerinde ve nemli tarla kenarlarında yetişir. Yabani nane (yarpuz), özellikle dere kenarlarında yoğun öbekler oluşturur. Bahçe nanesi ise hemen her köyde ve bahçede yetiştirilir.

Nanelerin nemli alanlarda yetişmesi, yaz kuraklığında bile yeşil kalabilmelerini ve çiçek açmalarını sağlar. Bu özellik, naneyi yaz sonu kıtlığında değerli bir kaynak yapar.

Bölgenizdeki nane alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Yaz Sonunda Nektar

Naneler böceklerle tozlaşır ve çiçekleri nektar salgılar. Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda Mentha türleri, yaz sonunda açan ve arılar tarafından yoğun biçimde ziyaret edilen nektar kaynakları arasında gösterilir; bazı ülkelerde geniş nane tarlalarından tek çiçek bal elde edildiği belirtilir (Crane ve ark., 1984).

Nektar salgısını etkileyen başlıca etkenler:

• Toprak nemi: Nane nemli toprakları sever; dere kenarlarındaki naneler kuraklıktan daha az etkilenir.
• Sıcaklık: Yaz sonunun sıcak günlerinde arılar sabah ve akşamüstü saatlerinde daha yoğun çalışır.
• Biçme ve hasat: Yaprak için hasat edilen nane tarlaları çiçek açmadan biçilirse arıya kaynak sağlamaz.
• Rakip kaynaklar: Yaz sonunda az sayıda bitki açtığı için nane genellikle arılar tarafından tercih edilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Nane

Yaz sonu, pek çok bölgede ilkbahar ve yaz akımlarının bittiği, sonbahar kaynaklarının ise henüz başlamadığı bir kıtlık dönemidir. Bu dönemde nane, dere kenarlarına yakın arılıklarda kolonilere nektar sağlayarak yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verebilir.

Yaz sonunda yetiştirilen yavrular, kışı geçirecek olan kış arılarının bir bölümünü oluşturur. Bu nedenle yaz sonu kaynakları, kolonilerin kışa hazırlığı açısından önemlidir.

Türkiye'de nane genellikle dağınık öbekler halinde yetiştiği için tek çiçek bal üretimine nadiren yeter. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da yaz sonu karışık ballarına katkı verir.

Nane, arılık çevresine ekim için de uygun bir bitkidir. Hızla yayıldığı için kontrol altında tutulması gerekse de, kovanların yakınındaki nemli bir köşeye dikilen nane öbekleri, yaz sonunda arılar için küçük ama değerli bir kaynak oluşturur. Bahçede yaprak için yetiştirilen nanenin bir bölümünün çiçek açmaya bırakılması da arılara katkı verir.

Nanelerin yaz sonu çiçeklenmesi, özellikle iç bölgelerde arıcılık takviminde önemli bir boşluğu doldurur. İç Anadolu'da yayla ve step akımları temmuz ortasında büyük ölçüde sona erer; bu dönemden sonra kolonilerin yararlanabileceği kaynaklar dere kenarlarındaki nane, ayçiçeği tarlaları ve birkaç geç açan bitkiyle sınırlı kalır. Bu nedenle dere kenarlarına yakın arılıklar, yaz sonunda nane sayesinde kıtlık dönemini daha rahat geçirebilir. Arılık yeri seçerken yakında bir dere ya da sulak çayır bulunması, yaz sonu kaynakları açısından bir avantajdır.

6. Melitopalinoloji: Nane Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Nane polenleri, polen analizinde ballıbabagillere ait polen tipleri arasında tanınabilir. Ballıbabagillerin pek çok türü balda düşük oranda polen bıraktığı için, nane katkısı polen sayımında olduğundan az görünebilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Nane Döneminde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Nane ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla temmuz ile eylül arasında, yaz sonunda açar.

Nane arı için değerli midir?

Evet. Nane yaz sonu kıtlığında nektar sağlar ve arılar tarafından yoğun biçimde ziyaret edilir.

Nane balı var mıdır?

Bazı ülkelerde geniş nane tarlalarından nane balı elde edilir. Türkiye'de ise nane çoğunlukla yaz sonu karışık ballarına katkı verir.

Nane arılık çevresine ekilebilir mi?

Evet. Hızla yayıldığı için kontrol altında tutulmalıdır; ancak nemli bir köşeye dikilen nane yaz sonunda arılar için küçük bir kaynak oluşturur.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Naneyle aynı familyadan önemli bir bal bitkisi için Kekik Florası rehberimize, yaz sonunun bir başka kaynağı için Pamuk Florası yazımıza göz atabilirsiniz. Yaz sonu akımının ardından kış hazırlığı için Bal Hasadı Sonrası Kışlık Besleme Takvimi yazımızı okuyun.