Menengiç ve Antep Fıstığı (Pistacia spp.) Florası ve Arıcılık Analizi: İlkbaharın Rüzgâr Poleni

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Sakızağacıgiller

Menengiç ve Antep fıstığı, sakızağacıgiller (Anacardiaceae) familyasının Pistacia cinsine aittir. Sakız ağacı ve sumak da bu familyadadır. Türkiye'de yetişen Pistacia türleri Flora of Turkey eserinin 2. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Menengiç, Antep fıstığı yetiştiriciliğinde yaygın olarak anaç olarak kullanılır. Yabani menengiç ağaçları, yerinde aşılanarak fıstık bahçesine dönüştürülebilir.

2. Morfoloji: Taç Yapraksız Erkek ve Dişi Çiçekler

Pistacia türleri iki evciklidir: erkek ve dişi çiçekler ayrı ağaçlarda bulunur. Meyve yalnızca dişi ağaçlarda oluşur; ama dişi ağaçların meyve tutması için yakınında erkek ağaç bulunması gerekir.

Çiçekler küçük, taç yapraksız ve gösterişsizdir; salkımlar halinde açar. Erkek çiçekler, kırmızımsı ya da sarımsı renkte, bol polen üreten erkek organlardan oluşur. Dişi çiçeklerde nektar salgılayan bir yapı yoktur.

Menengiç, 3 – 8 m boylanabilen bir ağaç ya da çalıdır; bileşik yaprakları reçineli bir kokuya sahiptir. Antep fıstığı da benzer boyutta, geniş taçlı bir ağaçtır.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Antep fıstığı, Türkiye'de başta Gaziantep, Şanlıurfa, Siirt, Adıyaman ve Kahramanmaraş olmak üzere Güneydoğu Anadolu'da yoğun olarak yetiştirilir. Menengiç ise Güneydoğu Anadolu'nun yanı sıra Akdeniz, Ege ve Marmara'nın kurak yamaçlarında, maki alanlarında ve kızılçam ormanlarının açıklıklarında doğal olarak yetişir.

Menengiç ağaçları, yabani halde kurak ve taşlık yamaçlarda yetiştiği için, maki ve kızılçam ormanlarının açıklıklarında diğer arı bitkileriyle birlikte bulunur. Bu alanlarda arılar için asıl değerli olan, menengiçin çevresindeki nektarlı bitkilerdir.

Bölgenizdeki fıstık bahçelerini ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Rüzgârla Tozlaşan Bir Ağaç

Antep fıstığı ve menengiç rüzgârla tozlaşır. Erkek ağaçlarda üretilen polen rüzgârla dişi çiçeklere taşınır. Tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde, Antep fıstığının rüzgârla tozlaştığı ve meyve tutumu için arıya ihtiyaç duymadığı belirtilir; bal arılarının erkek çiçeklerden polen toplayabildiği ama tozlaşmaya önemli bir katkı vermediği vurgulanır (McGregor, 1976; Free, 1993).

Fıstık bahçelerinde verim için önemli olan, erkek ve dişi ağaçların uygun oranda ve çiçeklenme zamanları birbirine uyacak biçimde dikilmesidir.

Polen toplamayı etkileyen başlıca etkenler:

• Erkek ağaç sayısı: Polen yalnızca erkek ağaçlarda üretilir.
• Hava: Yağmurlu ve serin ilkbahar günlerinde polen dağılımı ve arı uçuşu azalır.
• Rüzgâr: Sert rüzgârlar polenin hızla dağılmasına yol açar.
• Rakip kaynaklar: Aynı dönemde açan badem ve kayısı arıların ilgisini paylaşır.

5. Arı ve Koloni Açısından Menengiç ve Antep Fıstığı

Menengiç ve Antep fıstığı, ilkbaharın başında açar. Bu dönemde kolonilerin yavru yetiştirmesi hızlanır ve polen ihtiyacı artar. Arılar, özellikle başka kaynakların az olduğu günlerde erkek ağaçlardan polen toplayabilir. Ancak rüzgârla tozlaşan bitkilerin polenleri, arıların tercih ettiği böcek tozlaşmalı bitkilerin polenlerine göre daha az çekici olabilir.

Menengiç ve Antep fıstığı nektar üretmediği için bal üretimine doğrudan katkı vermez. "Menengiç balı" ya da "fıstık balı" adıyla tek çiçek bal üretilemez.

Pistacia türlerinin yapraklarında ve dallarında zaman zaman yaprak bitleri ve benzeri böcekler bulunabilir. Bu böceklerin salgıladığı tatlı maddelerin arılar tarafından toplanıp toplanmadığı ve bala dönüşüp dönüşmediği konusunda güvenilir bir kaynağa ulaşamadık (doğrulanmadı). Bu nedenle menengiçi bir salgı balı kaynağı olarak göstermiyoruz.

Fıstık bahçelerine yakın arılıklarda arıcı ile üretici arasındaki iletişim önemlidir. Fıstık bahçelerinde yapılan zirai uygulamaların takvimini önceden öğrenmek, kovanları korumak için gereklidir. Bahçe kenarlarında bulunan yabani bitkiler de arılar için ek kaynaklar oluşturur.

Menengiç ve Antep fıstığının iki evcikli yapısı, arıcı için önemli bir ayrıntıdır: arılar yalnızca erkek ağaçlardan polen toplayabilir, dişi ağaçlar arılara bir ödül sunmaz. Fıstık bahçelerinde erkek ağaçlar dişi ağaçlara göre çok daha az sayıda dikildiği için, bahçedeki toplam polen miktarı da sınırlı kalır. Bu nedenle fıstık bahçelerinin arıcılık açısından değeri, bahçenin büyüklüğünden çok bahçe kenarlarındaki ve aralarındaki yabani bitkilere bağlıdır. Fıstık bölgelerinde arılar ilkbaharda asıl nektarı kır çiçeklerinden ve badem gibi ağaçlardan toplar.

6. Melitopalinoloji: Pistacia Poleni Ballarda Ne Anlatır?

Pistacia polenleri, polen analizinde sakızağacıgillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Menengiç ve Antep fıstığı nektar vermediği için ballarda bulunan bu polenler, balın nektar kaynağını değil, arıların aynı dönemde bu ağaçlardan polen topladığını ya da rüzgârla taşınan polenin bala karıştığını gösterir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Fıstık Bölgelerinde Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Menengiç ve Antep fıstığı arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Hayır. Bu ağaçlar rüzgârla tozlaşır. Meyve tutumu için erkek ve dişi ağaçların uygun oranda dikilmesi önemlidir.

Fıstık balı var mıdır?

Hayır. Menengiç ve Antep fıstığı çiçekleri nektar üretmez; arılar bu ağaçlardan yalnızca polen toplayabilir.

Menengiç ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mart ve nisan aylarında, yaprak açımıyla birlikte açar.

Menengiç ile Antep fıstığı arasındaki ilişki nedir?

İki tür de Pistacia cinsindendir. Menengiç, Antep fıstığı yetiştiriciliğinde yaygın olarak anaç olarak kullanılır.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Güneydoğu Anadolu'nun ilkbahar ve yaz arı bitkileri için Badem Florası ve Zahter Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz.