Kivi (Actinidia deliciosa) Florası ve Arıcılık Analizi: Nektarsız Çiçekte Tozlaşma Hizmeti

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Kivigiller ve Ayrı Eşeyli Bitki

Kivi, kivigiller (Actinidiaceae) familyasının Actinidia cinsine ait bir sarmaşıktır. Anavatanı Çin'dir; ticari kivi yetiştiriciliği Yeni Zelanda'da gelişmiş ve oradan dünyaya yayılmıştır. Türkiye'de kültür bitkisi olarak yetiştirilir; doğal yayılışı yoktur.

Kivi iki evcikli (ayrı eşeyli) bir bitkidir: erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde bulunur. Meyveyi yalnızca dişi bitkiler verir; erkek bitkiler ise dişi çiçeklerin döllenmesi için gereken poleni sağlar. Bu nedenle kivi bahçelerinde belirli aralıklarla erkek bitkiler dikilir. Yeterli tozlaşma için her 5 ile 8 dişi bitkiye bir erkek bitki önerilir (Kahraman, Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü).

2. Morfoloji: Krem Renkli Çiçek, Mor Başçıklı Erkek Organlar

Kivi, destek sistemine sarılarak büyüyen, odunsu gövdeli, yaprağını döken bir sarmaşıktır. Yaprakları iri, yuvarlağa yakın, alt yüzü tüylüdür. Bahçelerde tel ya da pergola sistemleriyle yetiştirilir.

Çiçekler beyazdan krem rengine dönen, iri ve kokulu çiçeklerdir. Erkek çiçeklerin ortasında, koyu renkli başçıklar taşıyan çok sayıda erkek organ bulunur. Dişi çiçeklerde ise ortada ışınsal dizilmiş çok sayıda dişicik tepesi göze çarpar; dişi çiçeklerde de erkek organlar bulunur, ancak bunların poleni döllemeye katkı vermez.

Meyve, kahverengi ve tüylü kabuklu, içi yeşil etli bir meyvedir. Meyvenin iriliği, döllenen tohum sayısıyla yakından ilgilidir; bu da tozlaşmanın kivi üretimindeki önemini açıklar.

3. Yayılış ve Yetişme Ortamı

Kivi ılıman, nemli ve kışları çok sert geçmeyen iklimleri sever; derin, süzek ve hafif asidik toprakları tercih eder. Rüzgârdan korunmuş, sulama olanağı bulunan alanlarda iyi gelişir.

Türkiye'de kivi yetiştiriciliği için Marmara ve Karadeniz bölgeleri ile Ege'nin kıyı kesimleri uygundur; üretimde Yalova öne çıkar (Kahraman, Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü). Kivi kültür bitkisi olduğundan doğal merada değil, bahçelerde bulunur. Bölgenizdeki diğer bal bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Nektarsız Çiçek ve Arının Tercihi

Kivi çiçekleri nektar üretmez. Bu nedenle tozlayıcılar için çekiciliği düşüktür (Gardi ve ark.). Arı, kivi çiçeğine yalnızca polen toplamak için gelir; çevrede nektarlı başka çiçekler varsa onlara yönelebilir.

• Erkek–dişi farkı: Avustralya'da yapılan bir çalışmada arı ziyaretlerinin, çiçeklenmenin ilk iki haftasında erkek bitkilerde dişi bitkilere göre daha fazla olduğu bildirilmiştir (Howpage ve ark., 2001).
• Rakip çiçekler: İtalya'da yapılan bir çalışmada, kivi bahçesine getirilen kolonilerin topladığı polenin büyük bölümünün kivi yerine çevredeki lal üçgülden (Trifolium incarnatum) geldiği görülmüştür (Gardi ve ark.).
• Kısa çiçeklenme: Kivinin çiçeklenmesi toplu ve kısa sürelidir; bu kısa pencerede yeterli arı ziyareti sağlamak önem taşır.

5. Arı ve Koloni Açısından Kivi

Kivi bahçesi, arıcı için bir bal merası değil, bir tozlaşma hizmeti alanıdır. Arının bahçeye katkısı büyüktür: Avustralya'daki çalışmada arıların erişemediği asmalarda meyve tutumu yüzde 24'te kalırken, arı desteği sağlanan asmalarda yüzde 91'e ulaşmıştır. Gözlenen başlıca tozlayıcı bal arısı olmuştur (Howpage ve ark., 2001).

• Polen: Erkek bitkilerin bol poleni, kovan için ilkbahar sonunda bir polen girdisi oluşturur.
• Nektar yok: Kivi döneminde kovana nektar girmez; koloninin karbonhidrat gereksinimi çevre floradan ya da arıcının desteğinden karşılanmalıdır.
• Kovan sayısı: Yalova'daki öneriye göre 10 dekar kivi bahçesi için 5–8 bal arısı kovanı ya da 8–10 bombus kovanı yerleştirilebilir; kovanlar çiçeklerin yaklaşık yüzde 10'u açtığında bahçeye getirilmelidir (Kahraman).

Tozlaşma hizmeti veren arıcının koloni kondisyonunu korumak için bahçe sahibiyle önceden anlaşması, kovanların ne zaman getirilip ne zaman alınacağını netleştirmesi önemlidir.

6. Melitopalinoloji: Kivi Balda Görünür mü?

Kivi çiçekleri nektar üretmediği için kivi balı yoktur. Kivi poleni ise arıların topladığı polen yüklerinde ve kovanda saklanan polende bulunabilir.

Türkiye'de bal sınıflandırmasının resmi çerçevesi Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'dir. Kivi döneminde alınan bal, çevredeki diğer bitkilerden gelir; balı belirli bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir (Persano Oddo ve Piro, 2004).

7. Arıcıya Pratik Not: Kivi Bahçesinde Kovan Başında

Sık Sorulan Sorular

Kivi balı var mı?

Hayır. Kivi çiçekleri nektar üretmez; bu nedenle kivi balı yoktur. Arılar kividen yalnızca polen toplar.

Kivi bahçesine neden arı getirilir?

Kivinin erkek ve dişi bitkileri ayrıdır; dişi çiçeklerin döllenmesi için polenin taşınması gerekir. Arılar bu taşımada en önemli tozlayıcılardır.

Bir kivi bahçesine kaç kovan gerekir?

Yalova'daki öneriye göre 10 dekar için 5–8 bal arısı kovanı ya da 8–10 bombus kovanı yerleştirilebilir.

Kivi koloniyi besler mi?

Kivi polen sunar ama nektar sunmaz. Koloninin nektar gereksinimi çevre floradan ya da arıcının desteğinden karşılanmalıdır.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Kivi bahçelerinin bulunduğu kıyı kuşağında önemli bir kaynak için Fındık Florası ve bahçe tabanlarında sık görülen bal bitkisi için Ak Üçgül Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz. Ek beslemede dikkat edilecek noktalar için Nişasta Bazlı Şekerler ve Arı Beslemesi yazımızı okuyabilirsiniz.