Kişniş (Coriandrum sativum) Florası ve Arıcılık Analizi: Tohum Verimi Arıya Bağlı Baharat

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Maydanozgillerin Baharatı

Kişniş, maydanozgiller (Apiaceae) familyasının Coriandrum cinsine aittir. Aynı familyada anason, rezene, dereotu, kimyon ve maydanoz da bulunur. Türkiye'de yetişen maydanozgiller Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Kişniş, Akdeniz ve Yakın Doğu kökenli, çok eski bir kültür bitkisidir. Türkiye'de hem tohum hem taze yaprak için yetiştirilir.

2. Morfoloji: Asimetrik Şemsiye Çiçekler

Kişniş, 30 – 80 cm boylanabilen, ince gövdeli, tek yıllık bir bitkidir. Alt yaprakları maydanoz yaprağına benzer, üst yaprakları ise ince parçalıdır.

Çiçekleri küçük, beyaz ya da açık pembe renklidir ve bileşik şemsiye biçiminde dizilir. Şemsiyenin kenarındaki çiçeklerin dışa bakan taç yaprakları daha büyüktür; bu da şemsiyeye hoş bir görünüm verir. Çiçeklerin ortasında, nektarın açıkta salgılandığı bir nektar diski bulunur.

Kişnişte de erkek organlar dişi organlardan önce olgunlaşır. Bu nedenle aynı çiçekte kendi kendine tozlaşma sınırlıdır ve polenin başka çiçeklere taşınması önem kazanır.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Kişniş, Türkiye'de tohum için özellikle İç Anadolu, Ege ve Güneydoğu Anadolu'nun bazı yörelerinde tarlalarda yetiştirilir. Taze yaprak için ise ülkenin hemen her bölgesinde bahçelerde ekilir. Kişniş serin ilkbahar koşullarında iyi gelişir ve yaz başında çiçek açar.

Tohum için yetiştirilen kişniş tarlaları, bu bölgelerdeki arılıklar için yaz başında belirli bir süre boyunca yoğun bir kaynak oluşturabilir.

Kişniş, serin koşullarda gelişmeyi seven bir bitkidir; çok sıcak havalarda hızla çiçeğe kalkar. Bu nedenle taze yaprak için yetiştirilen kişniş genellikle çiçek açmadan hasat edilirken, tohum için yetiştirilen kişniş çiçek açmaya ve tohum bağlamaya bırakılır.

Bölgenizdeki kişniş tarlalarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Kişnişte Tozlaşma ve Tohum Verimi

Tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde kişnişin tohum veriminin böcek tozlaşmasından belirgin biçimde yararlandığı, böceklerin ulaşamadığı koşullarda tohum tutumunun azaldığı ve bal arısının kişniş çiçeklerini ziyaret eden başlıca böcekler arasında olduğu belirtilir (Free, 1993; McGregor, 1976). Dünya bal kaynaklarını derleyen kaynaklarda ise kişnişin, Doğu Avrupa'nın bazı bölgelerinde geniş ekim alanlarıyla bal kaynağı olduğu kaydedilir (Crane ve ark., 1984).

Nektar salgısını ve arı ziyaretini etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Ilık ve güneşli günlerde nektar salgısı ve arı uçuşu artar.
• Toprak nemi: İlkbahar yağışları, kişnişin gür gelişmesini ve bol çiçek açmasını destekler.
• Ekim zamanı: Farklı zamanlarda ekilen tarlalar, bölgedeki kişniş akımını uzatabilir.
• Rüzgâr: İnce gövdeli kişniş, rüzgârlı günlerde arıların çalışmasını zorlaştırabilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Kişniş

Kişniş, ilkbaharın sonu ile yaz başında açar. Kişniş tarlalarının bulunduğu bölgelerde bu akım, kolonilere nektar ve polen sağlayarak yavru yetiştirmenin sürmesine ve kovanda besin birikmesine katkı verir.

Türkiye'de kişniş tarlaları genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar geniş değildir. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da yaz başı karışık ballarına katkı verir.

Kişniş tarlalarının yakınında arıcılık yapanlar için üreticiyle iletişim, hem arının hem tarlanın yararınadır. Arıların tohum verimine katkı verebilmesi için kovanların çiçeklenmenin başında tarlaya getirilmesi ve çiçeklenme döneminde zirai uygulamalardan kaçınılması gerekir. Bu konuda önceden yapılacak bir görüşme, iki taraf için de fayda sağlar.

Bahçelerde taze yaprak için yetiştirilen kişnişin bir bölümünün çiçek açmaya bırakılması, arılık çevresinde küçük ama değerli bir kaynak oluşturur. Kişniş, hodan ve facelya gibi bitkilerle birlikte arı bahçesine eklenebilir.

Kişniş çiçekleri kendine özgü, kuvvetli bir koku yayar. Bu koku, çiçeklenme döneminde tarlanın çevresinde belirgin biçimde hissedilir ve böcekleri çeker. Kişniş tarlalarında bal arısının yanı sıra pek çok yaban arısı, sinek ve diğer tozlayıcı böcek de çalışır. Bu çeşitlilik, tohum verimine katkı veren tozlaşmanın birden fazla böcekle gerçekleşmesini sağlar; ancak geniş tarlalarda bal arısı kolonilerinin varlığı, tozlaşmanın yeterli düzeyde olmasını kolaylaştırır.

6. Melitopalinoloji: Kişniş Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Kişniş polenleri, polen analizinde maydanozgillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Maydanozgillerin polenleri birbirine benzediği için kişniş katkısı çoğunlukla aynı familyanın diğer üyeleriyle birlikte değerlendirilir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Kişniş Tarlasında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Kişniş ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mayıs ve haziran aylarında açar. Ekim zamanına göre temmuza kadar sürebilir.

Kişniş arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Kişnişte erkek organlar dişi organlardan önce olgunlaşır; bu nedenle tohum verimi böcek tozlaşmasından belirgin biçimde yararlanır.

Kişniş arı için değerli midir?

Evet. Kişniş yaz başında nektar ve polen sağlar.

Kişniş balı var mıdır?

Doğu Avrupa'nın bazı bölgelerinde kişniş balı bilinir. Türkiye'de ise kişniş çoğunlukla yaz başı karışık ballarına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Kişnişle aynı familyadan bir baharat bitkisi için Anason Florası rehberimize, arı bahçesi için uygun bir başka bitki için Hodan Florası yazımıza göz atabilirsiniz.