Haşhaş (Papaver somniferum) Florası ve Arıcılık Analizi: Sabahın Bol Polen Kaynağı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Gelincikgiller

Haşhaş, gelincikgiller (Papaveraceae) familyasının Papaver cinsine aittir. Tarla kenarlarındaki kırmızı gelincik (Papaver rhoeas) ile aynı cinstendir. Türkiye'de yetişen Papaver türleri Flora of Turkey eserinin 1. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Türkiye, haşhaş tarımının uzun bir geçmişe sahip olduğu ülkelerden biridir. Ekim, yasal düzenlemelere göre izinli bölgelerde yapılır.

2. Morfoloji: İri, Tek Günlük Çiçekler

Haşhaş, 50 – 120 cm boylanabilen, tek yıllık, mavimsi yeşil yapraklı bir bitkidir. Gövdenin ucunda tek tek açan çiçekleri iri, dört taç yapraklı, beyaz, pembe ya da mor renklidir. Taç yapraklarının dibinde çoğunlukla koyu renkli lekeler bulunur.

Çiçeğin ortasında, yuvarlak bir tohum kapsülünü çevreleyen yüzlerce erkek organ vardır ve bunlar çok bol polen üretir. Çiçeklerde nektar salgılayan bir yapı yoktur.

Haşhaş çiçekleri sabah erken açılır ve genellikle yalnızca bir – iki gün açık kalır; taç yaprakları kısa sürede dökülür. Ancak tarlada her gün yeni çiçekler açtığı için çiçeklenme birkaç hafta sürer.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Türkiye'de haşhaş ekimi, yasal izinle belirli illerde yapılır. Afyonkarahisar başta olmak üzere Göller Bölgesi ve İç Batı Anadolu'nun bazı illerinde haşhaş tarlaları bulunur. Ekim alanları ve izinli iller yıllara göre değişebilir.

Haşhaş tarlalarının bulunduğu bölgelerde, ilkbaharın sonunda bu tarlalar arılıklar için kısa süreli ama yoğun bir polen kaynağı oluşturur.

Haşhaş tarlalarının çevresinde genellikle tahıl tarlaları, nadas alanları ve kır çiçekleriyle kaplı tarla kenarları bulunur. Bu kenar alanlarda açan kır çiçekleri, haşhaşın veremediği nektarı arılara sağlayan tamamlayıcı kaynaklardır.

Bölgenizdeki arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Nektarsız Bir Polen Çiçeği

Haşhaş, böceklere ödül olarak yalnızca polen sunan bir "polen çiçeğidir". Haşhaş büyük ölçüde kendi kendine tozlaşabilir; ancak çiçekleri böcekler tarafından yoğun biçimde ziyaret edilir. Arı bitkileri üzerine yazılmış kaynaklarda gelincikgillerin nektar üretmediği, ancak arılara çok bol polen sunduğu ve arıların bu çiçekleri özellikle sabah saatlerinde ziyaret ettiği belirtilir (Crane ve ark., 1984; Crane, 1990).

Polen toplamayı etkileyen başlıca etkenler:

• Günün saati: Çiçekler sabah erken açılır; polen toplama sabah saatlerinde yoğunlaşır ve öğleye doğru azalır.
• Hava: Yağmurlu ve serin sabahlarda çiçekler geç açılır.
• Rüzgâr: Sert rüzgâr taç yapraklarının erken dökülmesine yol açabilir.
• Tarla büyüklüğü: Geniş tarlalar, kısa sürede çok büyük miktarda polen sunar.

5. Arı ve Koloni Açısından Haşhaş

Haşhaş, ilkbaharın sonunda, kolonilerin güçlü ve polen ihtiyacının yüksek olduğu döneme denk gelir. Bu dönemde haşhaş tarlalarından gelen bol polen, yavru yetiştirmeyi destekler. Haşhaş tarlalarına yakın arılıklarda, sabah saatlerinde kovan girişinde koyu renkli polen yükleri taşıyan çok sayıda arı görülebilir.

Haşhaş nektar vermediği için bal üretimine katkısı yoktur. Kolonilerin nektar ihtiyacı, aynı dönemde açan diğer bitkilerle karşılanır.

Haşhaş tarlalarında da diğer tarla bitkilerinde olduğu gibi zirai uygulamalar yapılabilir. Arılar polen toplarken çiçeklerle doğrudan temas ettiği için, çiçeklenme döneminde yapılan uygulamalar arıları etkileyebilir. Uygulama takviminin üreticiyle önceden konuşulması ve uygulamaların arıların uçmadığı akşam saatlerinde yapılmasının istenmesi önemlidir.

Haşhaş tarlalarının bulunduğu bölgelerde, tarla kenarlarında ve nadas alanlarında açan gelincikler de arılara benzer biçimde polen sunar. Gelincik ve haşhaş birlikte, ilkbaharın sonunda bu bölgelerdeki arılıklar için belirgin bir polen dönemi oluşturur.

Haşhaş tarlalarının çiçeklenmesi kısa sürdüğü için, bu tarlalara yakın arılıklarda polen girişinin birkaç hafta yoğun olup ardından aniden azaldığı görülebilir. Bu dönemde koloniler hızla büyüyebileceği için, haşhaş çiçeklenmesinin ardından kovanlardaki besin durumu ve çevredeki nektar kaynakları değerlendirilmelidir.

Haşhaş çiçekleri sabah açıldığı ve öğleden sonra taç yapraklarını dökmeye başladığı için, arıların haşhaş tarlasındaki çalışması kısa bir zaman aralığına sıkışır. Bu nedenle tarlaya yakın konumlanan koloniler, uzaktaki kolonilere göre polen akımından çok daha fazla yararlanır. Haşhaş ekiminin yasal izinle ve belirli bölgelerde yapıldığını unutmamak gerekir; arıcının yapabileceği şey, izinli tarlaların bulunduğu bölgelerde üreticiyle iyi ilişki kurmak ve tarla sınırlarına kovan yerleştirmeden önce izin almaktır. Haşhaş poleni kovan girişinde koyu renkli yükler halinde görülebilir (doğrulanmadı).

6. Melitopalinoloji: Haşhaş Poleni Ballarda Ne Anlatır?

Haşhaş polenleri, polen analizinde gelincikgillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Haşhaş nektar vermediği için ballarda bulunan haşhaş poleni, balın nektar kaynağını değil, arıların aynı dönemde haşhaştan polen topladığını gösterir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir. Haşhaş nektar vermediği için "haşhaş balı" adıyla bir bal üretilemez.

7. Arıcıya Pratik Not: Haşhaş Tarlası Yakınında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Haşhaş balı var mıdır?

Hayır. Haşhaş çiçekleri nektar üretmez. Arılar haşhaştan yalnızca polen toplar.

Haşhaş ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla mayıs ve haziran aylarında açar.

Arılar haşhaşı ne zaman ziyaret eder?

Haşhaş çiçekleri sabah erken açılır; arılar haşhaşı en yoğun olarak sabah saatlerinde ziyaret eder.

Haşhaş poleni arı için değerli midir?

Evet. Haşhaş çok bol polen sunar ve ilkbaharın sonunda kolonilerin protein ihtiyacına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Bol polen sunan bir başka nektarsız bitki için Kuşburnu Florası rehberimize, sabah saatlerinde polen sunan bir bozkır bitkisi için Sığır Kuyruğu Florası yazımıza göz atabilirsiniz.