Çörekotu (Nigella sativa) Florası ve Arıcılık Analizi: Taç Yaprakları Nektarlığa Dönüşmüş Çiçek

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Düğünçiçeğigillerin Tarla Bitkisi

Çörekotu, düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae) familyasının Nigella cinsine aittir. Aynı familyada düğün çiçeği, hezaren ve sabah yıldızı gibi bitkiler bulunur. Türkiye'de yetişen Nigella türleri Flora of Turkey eserinin 1. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Türkiye, Nigella türleri bakımından zengin bir ülkedir. Yabani türler tarla kenarlarında ve bozkırlarda görülür; kültür çörekotu ise tohum için tarlalarda yetiştirilir.

2. Morfoloji: Dönüşmüş Nektarlıklar

Çörekotu, 20 – 60 cm boylanabilen, ince parçalı yapraklara sahip, tek yıllık bir bitkidir. Yaprakları dereotunu andıran ince, iplik gibi parçalardan oluşur.

Çiçekleri beyaz ya da açık mavi renklidir. Çiçekte göze çarpan beş "taç yaprak", aslında renkli çanak yapraklardır. Gerçek taç yaprakları ise küçük, kendine özgü nektarlık yapılara dönüşmüştür ve çiçeğin ortasında, erkek organların çevresinde bir halka oluşturur. Nektar, bu küçük yapıların içinde, bir kapakçığın altında saklanır.

Çörekotu çiçeğinin ortasında, uzun ve kıvrık dişi organlar bulunur. Çiçek yaşlandıkça bu dişi organlar aşağı doğru kıvrılarak, arının vücuduna yapışmış polene temas edebilecek konuma gelir.

Arı, nektara ulaşmak için bu kapakçıkları kaldırmak zorundadır. Bu sırada erkek organlardan dökülen polen arının sırtına sürülür. Çörekotu çiçeğinde de erkek organlar dişi organlardan önce olgunlaşır; bu da polenin başka çiçeklere taşınmasını önemli kılar.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Çörekotu, Türkiye'de İç Anadolu ve Göller Bölgesi'nin bazı yörelerinde tohum için yetiştirilir. Kuru ve sıcak yazları sever; tahıllarla münavebeli olarak ekilebilir. Yabani Nigella türleri ise tarla kenarlarında, bozkırlarda ve nadas alanlarında görülür.

Çörekotu, toprak bakımından çok seçici değildir; ancak iyi drene olan, güneşli alanlarda en iyi gelişir.

Çörekotu tarlaları, yetiştirildiği bölgelerdeki arılıklar için yaz başında belirli bir süre boyunca kaynak oluşturur.

Çörekotu, ilkbaharda ekilir ve yaz başında çiçek açar. Bitki kısa sürede gelişir ve çiçeklenmenin ardından, içinde siyah tohumların bulunduğu şişkin kapsül meyveler oluşturur. Bu meyveler olgunlaştığında tarla hasat edilir. Çörekotu tarlalarının çiçeklenme süresi genellikle birkaç hafta ile sınırlıdır; bu nedenle kovanların çiçeklenmenin başında tarlaya getirilmesi önemlidir.

Bölgenizdeki çörekotu tarlalarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Çörekotunda Tozlaşma

Çörekotu çiçeğinde erkek organların dişi organlardan önce olgunlaşması, tozlaşmanın büyük ölçüde böceklerle gerçekleşmesine yol açar. Tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde çörekotunun tohum tutumunun böcek tozlaşmasından yararlandığı ve bal arısının bu bitkiyi ziyaret eden önemli böcekler arasında olduğu belirtilir (Free, 1993; McGregor, 1976).

Nektar salgısını ve arı ziyaretini etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Ilık ve güneşli günlerde nektar salgısı ve arı uçuşu artar.
• Toprak nemi: İlkbahar yağışları, çörekotunun gür gelişmesini destekler.
• Çiçek yapısı: Nektarın kapakçık altında saklanması, arının çiçek başına daha fazla zaman harcamasına yol açabilir.
• Rakip kaynaklar: Aynı dönemde açan diğer bitkiler arıların bir kısmını kendilerine çekebilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Çörekotu

Çörekotu, yaz başında, ilkbahar akımlarının sona erdiği dönemde açar. Çörekotu tarlalarının bulunduğu bölgelerde bu akım, kolonilere nektar ve polen sağlayarak yavru yetiştirmenin sürmesine katkı verir.

Çörekotu tarlaları genellikle tek çiçek bal üretimine yetecek kadar geniş ve uzun süreli bir akım sağlamaz. Gelen nektar çoğunlukla koloni gelişimine harcanır ya da yaz başı karışık ballarına katkı verir.

Çörekotu tarlalarının yakınında arıcılık yapanlar için üreticiyle iletişim, hem arının hem tarlanın yararınadır. Arıların tohum tutumuna katkı verebilmesi için çiçeklenme döneminde zirai uygulamalardan kaçınılması gerekir. Bu konuda önceden yapılacak bir görüşme, iki taraf için de fayda sağlar.

Çörekotu çiçeğinin yapısı, tozlaşma biyolojisi açısından ilginç bir örnektir. Nektarlıkların kapakçık altında saklanması, nektarın yalnızca çiçeği gerçekten ziyaret eden ve kapakçığı kaldırabilen böceklere ulaşmasını sağlar. Bu yapı, bal arısı gibi çiçeğe konup içeride çalışan böceklerin tozlaşmaya katkı vermesini kolaylaştırır.

Çörekotu çiçeğinin ortasındaki nektarlıklar, arı çiçeğe konduğunda kolayca görülebilir. Arı, bu küçük yapıların her birine sırayla başını sokarak nektarı toplar ve bu sırada çiçeğin ortasında daire çizerek döner. Bu dönüş hareketi, erkek organlardan dökülen polenin arının vücuduna eşit biçimde yapışmasını sağlar. Çörekotu tarlasında bu davranışı gözlemleyen bir arıcı, bitkinin arı tozlaşmasına ne kadar uyum sağladığını kolayca görebilir. Çiçeklerin ilk açıldığı günlerde erkek organlar polen saçar; dişi organlar ise birkaç gün sonra olgunlaşır.

6. Melitopalinoloji: Çörekotu Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Çörekotu polenleri, polen analizinde düğünçiçeğigillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Çörekotu tarlaları genellikle küçük alanlar kapladığı için ballarda çörekotu poleni nadiren ve düşük oranda görülür.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Çörekotu Tarlasında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Çörekotu ne zaman çiçek açar?

Çoğunlukla haziran ve temmuz aylarında açar.

Çörekotu arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Çörekotunda erkek organlar dişi organlardan önce olgunlaşır; bu nedenle tohum tutumu böcek tozlaşmasından yararlanır.

Çörekotu çiçeğinde nektar nerede bulunur?

Nektar, taç yapraklarının dönüşmesiyle oluşmuş küçük nektarlıkların içinde, bir kapakçığın altında bulunur.

Çörekotu balı var mıdır?

Tek çiçek çörekotu balı nadirdir. Çörekotu çoğunlukla yaz başı karışık ballarına katkı verir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Arı tozlaşmasından yararlanan diğer tarla bitkileri için Anason Florası ve Kolza Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz.