Çilek (Fragaria spp.) Florası ve Arıcılık Analizi: Düzgün Meyve İçin Arı

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Gülgillerin Otsu Meyvesi

Çilek, gülgiller (Rosaceae) familyasının Fragaria cinsine aittir. Elma, armut ve kiraz ile aynı familyadadır ama ağaç değil, toprağa yakın büyüyen çok yıllık otsu bir bitkidir. Türkiye'de doğal olarak yetişen Fragaria türleri Flora of Turkey eserinin 4. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Kültür çileği, iki Amerika türünün melezlenmesiyle oluşmuştur. Dağ çileği ise Türkiye'nin orman açıklıklarında ve yaylalarında doğal olarak yetişir.

2. Morfoloji: Yüzlerce Dişi Organ

Çilek, yerden yükselen yaprak rozetleri ve toprak yüzeyinde uzanan stolonlarla (kol sürgünleriyle) çoğalan bir bitkidir. Çiçekleri beyaz, beş taç yapraklıdır. Çiçeğin ortasında, sarı bir tabla üzerinde yüzlerce küçük dişi organ ve bunların çevresinde bir halka halinde erkek organlar bulunur.

Çilek meyvesi aslında bu tablanın büyüyüp etlenmesiyle oluşur. Meyvenin yüzeyindeki küçük "tohumlar", her biri ayrı bir dişi organın döllenmesiyle oluşan gerçek meyvelerdir. Her döllenen dişi organ, çevresindeki etli dokunun büyümesini uyarır.

Bu nedenle, dişi organların bir kısmı polen almazsa, meyvenin o bölgesi gelişmez ve meyve şekilsiz kalır. Çiçeğin tabanında az miktarda nektar salgılanır.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Kültür çileği, Türkiye'de özellikle Akdeniz (Mersin, Adana, Antalya), Ege (Aydın) ve Marmara (Bursa, Sakarya) bölgelerinde yetiştirilir; bu iller doğrulanmadı ve genel bilgiye dayanır. Akdeniz'de alçak tünel ve sera üretimiyle kış ve ilkbaharda, diğer bölgelerde ise açık tarlada ilkbahar sonunda çiçeklenir. Dağ çileği ise Karadeniz ve diğer bölgelerin orman açıklıklarında, yaylalarda ve dağ yamaçlarında doğal olarak yetişir.

Dağ çileği, kültür çileğine göre daha küçük çiçekler ve meyveler verir; ancak yaylalarda ve orman açıklıklarında geniş örtüler oluşturabilir.

Bölgenizdeki çilek alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Çilekte Arının Rolü

Çilek çeşitlerinin çoğu kendine verimlidir; ancak çiçeğin yapısı nedeniyle polenin tüm dişi organlara ulaşması için böcek ziyareti önemlidir. Tozlaşma üzerine yapılan klasik derlemelerde, arı ziyaretinin çilekte döllenen dişi organ sayısını artırdığı, bunun da meyvenin daha iri ve daha düzgün biçimli olmasına katkı verdiği vurgulanır (Free, 1993; McGregor, 1976; Delaplane ve Mayer, 2000).

Tozlaşmayı etkileyen başlıca etkenler:

• Sıcaklık: Serin ve bulutlu günlerde arı uçuşu azalır.
• Rakip kaynaklar: Çilek çiçekleri az nektar verdiği için arılar çevredeki daha çekici çiçeklere yönelebilir.
• Sera koşulları: Seralarda havalandırma, sıcaklık ve ışık arıların çalışmasını etkiler.
• Çeşit: Çeşitler polen miktarı ve kendine verimlilik bakımından farklılık gösterir.

5. Arı ve Koloni Açısından Çilek

Açık tarlada çilek, ilkbaharın sonunda, kolonilerin güçlü olduğu dönemde açar. Gelen az miktarda nektar ve polen, kolonilerin günlük ihtiyacına katkı verir. Çilek nektar açısından zayıf olduğu için bal üretimine katkısı yoktur.

Çilek çiçekleri arılar için diğer pek çok çiçeğe göre daha az çekicidir. Bu nedenle tozlaşma amacıyla getirilen kovanların tarlanın içine yerleştirilmesi ve çevredeki daha çekici kaynakların etkisinin hesaba katılması önemlidir.

Seralarda çilek yetiştiriciliğinde arı kolonileri tozlaşma için sıkça kullanılır. Sera koşulları arılar için zorlayıcı olabilir: sıcaklık, nem ve havalandırma dengesizlikleri, kapalı alanda kaynak azlığı ve zirai uygulamalar kolonileri zayıflatabilir. Sera arıcılığında kolonilerin besin durumunun izlenmesi, gerekirse ek besleme yapılması ve uygulama takviminin üreticiyle önceden konuşulması gerekir.

Dağ çileği, orman açıklıklarında ve yaylalarda küçük ama yaygın bir kaynak olarak arılara ilkbahar sonunda polen ve az miktarda nektar sağlar. Bu yönüyle dağ çileği, yayla akımının başlangıcında kolonilerin besin çeşitliliğine katkı veren bitkiler arasındadır.

Çilek tarlalarında tozlaşma için kovan getirilecekse, çiçeklenmenin başında getirilmesi önemlidir. Çilek uzun bir dönem boyunca çiçek açtığı için, kovanların çiçeklenme süresince tarlada kalması tozlaşmanın düzenli sürmesini sağlar. Açık tarlalarda, çevredeki daha çekici kaynaklar nedeniyle arıların bir kısmının tarladan uzaklaşabileceği hesaba katılarak kovan sayısı üreticiyle birlikte belirlenmelidir.

6. Melitopalinoloji: Çilek Katkısı Nasıl Anlaşılır?

Çilek polenleri, polen analizinde gülgillere ait bir polen tipi olarak tanınabilir. Çilek nektar açısından zayıf olduğu için ballarda çilek poleni nadiren ve düşük oranda görülür.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir.

7. Arıcıya Pratik Not: Çilek Tarlasında ve Serasında Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Çilek arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Çilek çeşitlerinin çoğu kendine verimlidir; ancak arı ziyareti döllenen dişi organ sayısını artırarak meyvenin daha iri ve düzgün olmasına katkı verir.

Şekilsiz çilek neden olur?

Çiçekteki dişi organların bir kısmı polen almazsa meyvenin o bölgesi gelişmez ve meyve şekilsiz kalır.

Çilek balı var mıdır?

Hayır. Çilek nektar açısından zayıftır; bal üretimine katkı vermez.

Serada arı kullanılabilir mi?

Evet. Seralarda tozlaşma için arı kolonileri kullanılır; ancak sera koşulları kolonilerin yakından izlenmesini gerektirir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Arı tozlaşmasından yararlanan diğer meyveler için Ahududu Florası ve Kabak, Kavun ve Karpuz Florası rehberlerimize göz atabilirsiniz.