Ceviz (Juglans regia) Florası ve Arıcılık Analizi: İlkbaharın Rüzgâr Poleni

Hızlı Bakış

1. Sistematik: Cevizgiller

Ceviz, cevizgiller (Juglandaceae) familyasının Juglans cinsine aittir. Türkiye'de yetişen ceviz Flora of Turkey eserinin 7. cildinde verilmiştir (Davis, 1965–1985).

Türkiye, ceviz üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasındadır ve Anadolu, cevizin doğal yayılış alanları içinde yer alır. Son yıllarda pek çok bölgede kapama ceviz bahçeleri de kurulmaktadır.

2. Morfoloji: Erkek Püsküller ve Dişi Çiçekler

Ceviz, 10 – 25 metre boylanabilen, geniş taçlı bir ağaçtır. Yaprakları büyük, tüysü bileşik ve kokuludur.

Cevizde erkek ve dişi çiçekler aynı ağaçta ama ayrı yerlerdedir. Erkek çiçekler, bir önceki yılın sürgünleri üzerinde sarkık, yeşil püsküller halinde açar ve çok bol polen saçar. Dişi çiçekler ise yeni sürgünlerin ucunda, küçük ve göze çarpmayan yapılardır.

Ceviz çiçeklerinde nektar salgılayan bir yapı yoktur. Polen kuru ve hafiftir; rüzgârla taşınacak biçimde gelişmiştir. Bir ağaçta erkek ve dişi çiçeklerin farklı zamanlarda olgunlaşması yaygındır; bu da ceviz bahçelerinde tozlayıcı çeşitlerin önemini artırır.

3. Yayılış ve Yetiştirme Alanları

Ceviz, Türkiye'nin hemen her bölgesinde yetişir. Köy çevrelerinde, bahçelerde, tarla kenarlarında ve dere boylarında tek tek ya da gruplar halinde bulunur. Kapama ceviz bahçeleri ise özellikle son yıllarda pek çok bölgede yaygınlaşmıştır.

Cevizin köy çevrelerinde yaygın olması, köylerdeki arılıklar için ilkbaharda kovanlara yakın bir polen kaynağı anlamına gelir.

Ceviz ağaçları çok uzun ömürlüdür ve köy çevrelerinde yüzlerce yıllık ceviz ağaçlarına rastlanabilir.

Bölgenizdeki ceviz alanlarını ve diğer arı bitkilerini görmek için Türkiye Arıcılık Flora Haritası'na göz atabilirsiniz.

4. Fizyoloji: Rüzgârla Tozlaşan Bir Ağaçta Polen

Ceviz, meyve tutumu için arıya ihtiyaç duymaz; tozlaşmayı rüzgâr yapar. Bununla birlikte, arı bitkileri üzerine yazılmış kaynaklarda bal arılarının ceviz gibi rüzgârla tozlaşan ağaçların püsküllerinden ilkbaharda polen topladığı belirtilir (Crane, 1990).

Rüzgârla tozlaşan ağaçların polenleri, böceklerle tozlaşan bitkilerin polenlerine göre genellikle daha az besleyici kabul edilir. Ceviz poleni de bu gruptadır. Ancak ilkbaharın ortasında, yavru yetiştirmenin hızlandığı dönemde, bol miktarda bulunan ceviz poleni kolonilerin polen girişine katkı verebilir.

Polen toplamayı etkileyen başlıca etkenler:

• Rüzgâr: Rüzgârlı günlerde polen hızla dağılır.
• Günün saati: Püsküller sabah saatlerinde polen saçmaya başlar.
• Rakip kaynaklar: Aynı dönemde açan meyve ağaçları ve nektarlı bitkiler arıların ilgisini çekebilir.
• Geç don: İlkbahar geç donları ceviz püsküllerine zarar verebilir.

5. Arı ve Koloni Açısından Ceviz

Ceviz, nisan – mayıs aylarında, kolonilerin hızla büyüdüğü ilkbahar dönemine denk gelir. Bu dönemde arılar, meyve ağaçları ve ilkbahar çiçeklerinin yanında ceviz püsküllerinden de polen toplar.

Ceviz nektar vermediği için bal üretimine katkısı yoktur. Arılar cevizden yalnızca polen toplar; kolonilerin nektar ihtiyacı aynı dönemde açan diğer bitkilerle karşılanır.

Arıların farklı bitkilerden polen toplaması, kolonilerin daha dengeli beslenmesine yardımcı olur. Ceviz poleni, ilkbaharda bu çeşitliliğin bir parçası olarak kolonilere katkı verir. Tek başına ceviz poleni ise kolonilerin protein ihtiyacını karşılamak için yeterli kabul edilmez.

Ceviz bahçelerinde de diğer meyve bahçelerinde olduğu gibi zirai uygulamalar yapılabilir. Ceviz bahçelerine yakın arılıklarda, uygulama takviminin üreticiyle önceden konuşulması koloni kayıplarını azaltmaya yardımcı olur.

Ceviz ağaçlarının gölgesi, yaz aylarında arılıklar için de değerlidir. Köy çevrelerinde yaşlı ceviz ağaçlarının altına yerleştirilen kovanlar, yaz sıcağında öğle saatlerinde gölgede kalır. Ancak ceviz ağaçlarının altında, sık gölge nedeniyle kovanların ilkbaharda geç ısınabileceği de hesaba katılmalıdır.

Cevizin çiçeklenme zamanı, yörenin iklimine ve yüksekliğine göre değişir. Alçak ve ılık yörelerde nisan başında polen saçmaya başlayan ceviz, yüksek ve serin yörelerde mayısa kadar çiçekte kalabilir. Ceviz çeşitleri de çiçeklenme zamanı bakımından farklılık gösterir; erkenci ve geççi çeşitler arasında birkaç haftalık fark olabilir.

Ceviz bahçelerinin altındaki ve çevresindeki çayırlarda ilkbaharda açan karahindiba, ballıbaba ve diğer kır çiçekleri, ceviz poleninin yanında arılara nektar ve farklı polenler sağlar. Bu nedenle ceviz bahçelerinin altının tamamen çıplak bırakılmaması, bahçeye yakın arılıklar için yararlıdır. Ceviz bahçelerinde yapılan ilkbahar biçiminin biraz geciktirilmesi, bu kır çiçeklerinin açmasına izin verir.

6. Melitopalinoloji: Ceviz Poleni Ballarda Ne Anlatır?

Ceviz polenleri, polen analizinde tanınabilen bir polen tipidir. Ceviz nektar vermediği için ballarda bulunan ceviz poleni, balın nektar kaynağını değil, arıların aynı dönemde cevizden polen topladığını gösterir.

Türkiye'de balın sınıflandırılması Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre yapılır. Bir balı tek bir bitkinin adıyla etiketlemek için akredite bir laboratuvarda polen analizi yaptırılması önerilir. Ceviz nektar vermediği için "ceviz balı" adıyla bir bal üretilemez; bu ad, cevizli bal karışımlarını anlatmak için kullanılır.

7. Arıcıya Pratik Not: Ceviz ve Arıcılık

Sık Sorulan Sorular

Ceviz balı var mıdır?

Ceviz nektar vermediği için cevizden bal üretilemez. "Cevizli bal" adı, ceviz içiyle karıştırılmış bal için kullanılır.

Ceviz arı tozlaşmasına ihtiyaç duyar mı?

Hayır. Ceviz rüzgârla tozlaşır. Arılar cevizden yalnızca polen toplar.

Arılar cevizden ne zaman polen toplar?

Çoğunlukla nisan – mayıs aylarında, erkek püsküller polen saçtığı dönemde.

Ceviz poleni arı için yeterli midir?

Ceviz poleni ilkbaharda polen girişine katkı verir; ancak kolonilerin farklı kaynaklardan polen alabilmesi önemlidir.

Vetorax Akademi'den İlgili Okumalar

Rüzgârla tozlaşan bir başka polen kaynağı için Mısır Florası rehberimize, ilkbaharın erken polen kaynağı için Fındık Florası yazımıza göz atabilirsiniz.